तथेत्य् उक्त्वा जगामासौ सभार्यो धनदस् तथा पित्रा मात्रा च वृद्धेन पुलस्त्येन धनेश्वरः
'तसं होईल' असं म्हणून धनाधिपती आपल्या पत्नीबरोबर, वयोवृद्ध वडील-मातेसह, पुलस्त्यांसोबत तिथे गेला.
गत्वा तु गौतमीं गङ्गां शुचिः स्नात्वा यतव्रतः तुष्टाव देवदेवेशं भुक्तिमुक्तिप्रदं शिवम्
गौतमी गंगेवर जाऊन, स्नान करून, व्रत पाळून, त्याने देवाधिदेव, भोग आणि मोक्ष देणाऱ्या शिवाची स्तुती केली.
स्वामी त्वम् एवास्य चराचरस्य विश्वस्य शंभो न परो ऽस्ति कश्चित् त्वाम् अप्य् अवज्ञाय यदीह मोहात् प्रगल्भते कोपि स शोच्य एव
'शंभो, या साऱ्या चराचर विश्वाचा स्वामी फक्त तूच आहेस; तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी नाही. जो कोणी मोहाने तुला दुर्लक्ष करून गर्वाने वागतो, तो खरंच दयनीय आहे.'
त्वम् अष्टमूर्त्या सकलं बिभर्षि त्वदाज्ञया वर्तत एव सर्वम् तथापि वेदेति बुधो भवन्तं न जात्व् अविद्वान् महिमा पुरातनम्
'तू आपल्या आठ रूपांनी सर्व जगाला धारण करतोस; तुझ्या आज्ञेने सगळं चालतं. तरीही ज्ञानी लोक तुलाच वेद मानतात, आणि तुझ्या प्राचीन महिमेला न कळणारा कोणीही नसतो.'
मलप्रसूतं यद् अवोचद् अम्बा हास्यात् सुतो ऽयं तव देव शूरः त्वत्प्रेक्षिताद् यः स च विघ्नराजो जज्ञे त्व् अहो चेष्टितम् ईशदृष्टेः
'आईने हसत-हसत जे बोललं, की तुझा मुलगा अपवित्रतेतून जन्मला, हे देवा, तुझ्या कृपादृष्टीने तोच विघ्नांचा अधिपती झाला. अहो, तुझ्या दैवी लीलेचं हेच अद्भुत रूप!'
अश्रुप्लुताङ्गी गिरिजा समीक्ष्य वियुक्तदांपत्यम् इतीशम् ऊचे मनोभवो ऽभून् मदनो रतिश् च सौभाग्यपूर्वत्वम् अवाप सोमात्
'गिरिजा अश्रूंनी न्हालेली, पतीपासून दूर अशी पाहून, प्रभूंनी सांगितलं—मनोभव म्हणजे मदन आणि त्याची पत्नी रती, सोमाच्या कृपेने पुन्हा आपल्या पूर्वीच्या सौभाग्याला पोचले.'
इत्यादि स्तुवतस् तस्य पुरतो ऽभूत् त्रिलोचनः वरेण च्छन्दयाम् आस हर्षान् नोवाच किंचन
अशा प्रकारे स्तुती करत असताना, त्रिनेत्रधारी प्रभू समोर प्रकट झाले आणि आनंदाने, 'जे हवे ते वर माग,' असं सांगितलं; काहीच जास्त बोलले नाहीत.
तूष्णींभूते तु धनदे पुलस्त्ये च महेश्वरे पुनः पुनर् वरस्वेति शिवे वादिनि हर्षिते
धनद आणि पुलस्त्य गप्प राहिले, तेव्हा प्रसन्न झालेल्या शिवाने पुन्हा पुन्हा 'वर मागा' असं सांगितलं.
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी प्राप्तव्यं धनपालत्वं वदन्तीदं महेश्वरम्
तेव्हाच तिथे एक देहहीन वाणी ऐकू आली, जी महेश्वराला सांगत होती की, 'धनपालपद मिळणार आहे.'
पुलस्त्यस्य तु यच् चित्तं पितुर् वैश्रवणस्य तु विदित्वेव तदा वाणी शुभम् अर्थम् उदीरयत्
पुलस्त्य आणि वैश्रवणाच्या वडिलांच्या मनात काय आहे हे जाणून, त्या दिव्य वाणीने शुभ शब्द उच्चारले.
भूतवद् भवितव्यं स्याद् दास्यमानं तु दत्तवत् प्राप्तव्यं प्राप्तवत् तत्र दैवी वाग् अभवच् छुभा
जे व्हायचं आहे ते होईलच; जे दिलं जातंय, ते जणू आधीच दिलं आहे; जे मिळवायचं आहे, ते जणू आधीच मिळालं आहे — अशी एक शुभ आणि दैवी वाणी ऐकू आली.
प्रभूतशत्रुः परिभूतदुःखः संपूज्य सोमेश्वरम् आप लिङ्गम् दिगीश्वरत्वं द्रविणप्रभुत्वम् अपारदातृत्वकलत्रपुत्रान्
अनेक शत्रूंनी त्रस्त आणि अपमानाने दुःखी झाल्यावर त्याने सोमेश्वराची भक्ती केली आणि त्याला लिंग मिळालं, तसेच दिशांचा अधिपत्य, भरपूर संपत्ती, अपराध माफ होणं, पत्नी आणि मुले मिळाली.
तां वाचं धनदः श्रुत्वा देवदेवं त्रिशूलिनम् एवं भवतु नामेति धनदो वाक्यम् अब्रवीत्
ती वाणी ऐकून धनाचा अधिपती देवदेवता त्रिशूलधारीला म्हणाला, 'तसं होवो, जसं तुम्ही सांगितलं तसंच होवो.'
तथैवास्त्व् इति देवेशो दैवीं वाचम् अमन्यत पुलस्त्यं च वरैः पुण्यैस् तथा विश्रवसं मुनिम्
देवताधिपतीने 'तसं होवो' असं म्हणून ती दैवी वाणी मान्य केली आणि पुलस्त्य व विश्रवा या दोन्ही ऋषींना पुण्यदायक वर दिले.
धनपालं च देवेशो ह्य् अभिनन्द्य ययौ शिवः ततः प्रभृति तत् तीर्थं पौलस्त्यं धनदं विदुः
देवताधिपतीने धनपालाचं अभिनंदन केलं आणि नंतर शंकर निघून गेला; त्याच वेळेपासून ते तीर्थ 'पौलस्त्य' आणि 'धनद' म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं.
तथा वैश्रवसं पुण्यं सर्वकामप्रदं शुभम् तेषु स्नानादि यत् किंचित् तत् सर्वं बहुपुण्यदम्
तिथे विश्रवास हा सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, पुण्यदायक आहे; तिथे स्नान किंवा इतर जे काही केलं, ते सर्व मोठं पुण्य देणारं आहे.
अग्नितीर्थम् इति ख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् सर्वविघ्नोपशमनं तत्तीर्थस्य फलं शृणु
'अग्नितीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध असलेलं हे तीर्थ सर्व यज्ञांचे फळ देणारं आणि सर्व अडथळे दूर करणारं आहे; त्या तीर्थाचं महत्त्व ऐक.
जातवेदा इति ख्यातो अग्नेर् भ्राता स हव्यवाट् हव्यं वहन्तं देवानां गौतम्यास् तीर एव तु
तो 'जातवेद' म्हणून ओळखला जातो, अग्नीचा भाऊ, देवांसाठी होम घेऊन जाणारा, गौतमीच्या काठी वसलेला आहे.
ऋषीणां सत्त्रसदने अग्नेर् भ्रातरम् उत्तमम् भ्रातुः प्रियं तथा दक्षं मधुर् दितिसुतो बली
ऋषींच्या सभेत, अग्नीचा प्रिय भाऊ आणि दक्षालाही आवडणारा, दितीपुत्र बलवान मधु याने, अग्नीच्या श्रेष्ठ भावाचा, ऋषी आणि देव समोर असतानाच वध केला.
जघान ऋषिमुख्येषु पश्यत्सु च सुरेष्व् अपि हव्यं देवा नैव चापुर् मृते वै जातवेदसि
सर्वश्रेष्ठ ऋषी आणि देव समोर असताना मधुने अग्नीच्या भावाचा वध केला; जातवेद मृत झाल्यावर देवांना होम मिळेनासे झाले.
मृते भ्रातरि स त्व् अग्निः प्रिये वै जातवेदसि कोपेन महताविष्टो गाङ्गम् अम्भः समाविशत्
आपला प्रिय भाऊ जातवेद मरण पावल्यानंतर अग्नी मोठ्या रागाने गंगेच्या पाण्यात शिरला.
गङ्गाम्भसि समाविष्टे ह्य् अग्नौ देवाश् च मानुषाः जीवम् उत्सर्जयाम् आसुर् अग्निजीवा यतो मताः
अग्नी गंगेच्या पाण्यात शिरल्यावर, देव आणि माणसं दोघांनीही अग्नीचा जीव सोडला, म्हणून त्यांना 'अग्निजीव' असं म्हणतात.
यत्राग्निर् जलम् आविष्टस् तं देशं सर्व एव ते आजग्मुर् विबुधाः सर्व ऋषयः पितरस् तथा
जिथे अग्नी पाण्यात गेला, तिथे सर्व देव, सर्व ऋषी आणि पितर एकत्र जमले.
विनाग्निना न जीवामः स्तुवन्तो ऽग्निं विशेषतः अग्निं जलगतं दृष्ट्वा प्रियं चोचुर् दिवौकसः
'अग्नीशिवाय आपण जगू शकत नाही' असं म्हणून त्यांनी अग्नीचं विशेष स्तवन केलं; आपला प्रिय अग्नी पाण्यात बुडालेला पाहून स्वर्गवासी देवांनी हळहळ व्यक्त केली.
देवाञ् जीवय हव्येन कव्येन च पितॄंस् तथा मानुषान् अन्नपाकेन बीजानां क्लेदनेन च
देवांना होमाने, पितरांना श्राद्धाने, माणसांना शिजवलेल्या अन्नाने आणि बियांना ओलाव्याने जिवंत कर — असं त्यांनी विनवलं.
अग्निर् अप्य् आह तान् देवाञ् शक्तो यो मे गतो ऽनुजः क्रियमाणे भवत्कार्ये या गतिर् जातवेदसः
अग्नीने देवांना उत्तर दिलं, 'जो गेला, तो माझा लहान भाऊ सक्षम होता; जातवेदावर जे घडलं, ते तुमचं काम करताना झालं, तेच असू द्या.'
सा वापि स्यान् मम सुरा नोत्सहे कार्यसाधने कार्यं तु सर्वतस् तस्य भवतां जातवेदसः
'तीच स्थिती माझी किंवा देवांची असो, मी हे काम करू शकत नाही; सर्व काम जातवेदाचंच आहे, माझं नाही.'
इमां स्थितिम् अनुप्राप्तो न जाने मे कथं भवेत् इह चामुत्र च व्याप्तौ शक्तिर् अप्य् अत्र नो भवेत्
'मी या अवस्थेला आलोय, पण माझं पुढे काय होईल हे मला माहीत नाही; इथे किंवा तिथे, सर्वत्र पसरायची शक्ती माझ्यात असणार नाही.'
अथापि क्रियमाणे वै कार्ये सैव गतिर् मम देवास् तम् ऊचुर् भावेन सर्वेण ऋषयस् तथा
तरीही, जेव्हा कुठलेही कर्म केले जाते, तेच माझे खरे मार्ग असते; तेव्हा सर्व देव आणि ऋषी पूर्ण भक्तीने त्याला म्हणाले.
आयुः कर्मणि च प्रीतिर् व्याप्तौ शक्तिश् च दीयते प्रयाजान् अनुयाजांश् च दास्यामो हव्यवाहन
आम्ही तुला दीर्घायुष्य, कर्मात आनंद, सर्वत्र पोहोचण्याची शक्ती आणि सामर्थ्य देऊ; तसेच, अग्निदेव, आम्ही तुला यज्ञाची सुरुवातीची आणि शेवटची आहुतीही देऊ.