नाख्यातव्यं त्वया क्वापि अपत्यानां तथा प्रिये तथेत्य् आह च सा छाया निर्जगाम गृहाद् उषा
'हे कुणालाही सांगू नकोस, विशेषतः मुलांबद्दल, प्रिय सखी.' छाया म्हणाली, 'तसेच होईल,' आणि उषा घरातून निघून गेली.
इत्य् उक्त्वा सा जगामाशु शान्तं रूपम् अभीप्सती सा गत्वोषा गृहं त्वष्टुः पित्रे सर्वं न्यवेदयत् त्वष्टापि चकितः प्राह तां सुतां सुतवत्सलः
असे सांगून, शांत रूप मिळविण्याच्या इच्छेने ती त्वरित निघाली. उषा आपल्या वडिलांच्या, त्वष्टाच्या घरी गेली आणि सर्व काही सांगितले. त्वष्टा, आपल्या मुलीवर प्रेम करणारा आणि घाबरलेला, तिला म्हणाला.
नैतद् युक्तं भर्तृमत्या यत् स्वैरेण प्रवर्तनम् अपत्यानां कथं वृत्तिर् भर्तुर् वा सवितुस् तव बिभेमि भद्रे शिष्टो ऽहं भर्तुर् गेहं पुनर् व्रज
'संसारिणी स्त्रीने असे स्वतंत्रपणे वागणे योग्य नाही. तुझ्या मुलांचे आणि सूर्य पतीचे काय होईल? मला भीती वाटते, कन्ये. मी तुझा वडील आहे, पण तू पुन्हा पतीच्या घरी जा.'
एवम् उक्ता तु पित्रा सा नेत्य् उक्त्वा वै पुनः पुनः उत्तरं च कुरोर् देशं जगाम तपसे त्वरा
वडिलांनी असे सांगितल्यावर तिने वारंवार नकार दिला आणि मग ती घाईने कुरूंच्या उत्तरेकडील प्रदेशात तप करण्यासाठी गेली.
तत्र तेपे तपस् तीव्रं वडवारूपधारिणी दुष्प्रेक्षं तं स्वकं कान्तं ध्यायन्ती निश्चला उषा
तेथे उषा घोडीचे रूप घेऊन कठोर तप करीत राहिली. तिचे मन आपल्या प्रिय सूर्यावर एकाग्र होते, पण त्याला पाहू शकत नव्हती.
एतस्मिन्न् अन्तरे तात छाया चोषास्वरूपिणी पत्यौ सा वर्तयाम् आस अपत्यान्य् अथ जज्ञिरे
या दरम्यान, छाया उषेच्या रूपात पतीसोबत राहू लागली आणि त्यांना मुले झाली.
सावर्णिश् च शनिश् चैव विष्टिर् या दुष्टकन्यका सा छाया वर्तयाम् आस वैषम्येणैव नित्यशः
सावर्णी, शनि आणि दुष्ट कन्या विष्टी हे छायेची मुले. छाया नेहमीच त्यांच्यावर पक्षपात करायची.
स्वेष्व् अपत्येषु चोषाया यमस् तत्र चुकोप ह वैषम्येणाथ वर्तन्तीं छायां तां मातरं तदा
उषेच्या मुलांमध्ये, यम छायावर रागावला कारण ती नेहमीच पक्षपात करायची.
ताडयाम् आस पादेन दक्षिणाशापतिर् यमः पुत्रदौर्जन्यसंक्षोभाच् छाया वैवस्वतं यमम्
दक्षिण दिशेचा अधिपती यम छायेला मुलावर अन्याय केल्यामुळे पायाने मारला.
शशाप पाप ते पादो विशीर्यतु ममाज्ञया विशीर्णचरणो दुःखाद् रुदन् पितरम् अभ्यगात् सवित्रे तं तु वृत्तान्तं न्यवेदयद् अशेषतः
छायाने शाप दिला, 'अरे पापी, माझ्या आज्ञेने तुझा पाय गळून जावो!' त्याचा पाय सुकून गेला, आणि तो वेदनेने रडत वडिलांकडे, सूर्याजवळ गेला आणि सर्व काही सांगितले.
नेयं माता सुरश्रेष्ठ यया शप्तो ऽहम् ईदृशः अपत्येषु विरुद्धेषु जननी नैव कुप्यते
'हे देवश्रेष्ठ, ज्याने मला असा शाप दिला ती माझी खरी आई नाही. आई आपल्या मुलांवर कधीच रागावत नाही, जरी ते तिच्याविरुद्ध वागले तरी.'
यद् बाल्याद् अब्रवं किंचिद् अथवा दुष्कृतं कृतम् नैव कुप्यति सा माता तस्मान् नेयं ममाम्बिका
'लहानपणी मी काही चुकीचे बोललो किंवा केले असले, तरी खरी आई कधीच रागावत नाही. म्हणूनच ही माझी आई नाही.'
यद् अपत्यकृतं किंचित् साध्व् असाधु यथा तथा मात्य् अस्यां सर्वम् अप्य् एतत् तस्मान् मातेति गीयते
अपत्याने जे काही केलं, ते चांगलं असो वा वाईट, सगळ्याचं श्रेय आईलाच जातं; म्हणून तिला 'आई' असं म्हणतात.
प्रधक्ष्यन्तीव मां तात नित्यं पश्यति चक्षुषा वक्त्य् अग्निकालसदृशा वाचा नेयं मदम्बिका
बाळा, ती नेहमी मला अशा नजरेने पाहते जणू काही मला जाळून टाकेल, आणि तिची बोलण्याची भाषा अग्नीप्रमाणे कडक आहे—ही माझी खरी आई नाही.
तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा सविताचिन्तयत् ततः इयं छाया नास्य माता उषा माता तु सान्यतः
मुलाचं हे बोलणं ऐकून सवितानं विचार केला: 'ही छाया ह्याची आई नाही; उषाच त्याची खरी आई आहे, पण ती दुसरीकडे आहे.'
मम शान्तिम् अभीप्सन्ती देशे ऽन्यस्मिंस् तपोरता उत्तरे च कुरौ त्वाष्ट्री वडवारूपधारिणी
माझ्या शांततेसाठी, दुसऱ्या प्रदेशात, उत्तर कुरू देशात, तपश्चर्येला वाहून घेतलेली त्वष्टृकन्या, घोडीचं रूप घेऊन राहते.
तत्रास्ते सा इति ज्ञात्वा जगामेशो दिवाकरः यत्र सा वर्तते कान्ता अश्वरूपः स्वयं तदा
ती तिथे आहे हे कळल्यावर, प्रभू दिवाकर तिथे गेला जिथे त्याची प्रिया घोडीच्या रूपात वसत होती, आणि तो स्वतःही घोडा झाला.
तां दृष्ट्वा वडवारूपां पर्यधावद् धयाकृतिः कामातुरं हयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वै हेषितस्वनम्
तिला घोडीच्या रूपात पाहून, तोही घोड्याच्या रूपात तिच्यामागे धावू लागला; वासनेने पछाडलेल्या त्या घोड्याचा हिणका ऐकून आणि पाहून—
उषा पतिव्रतोपेता पतिध्यानपरायणा हयधर्षणसंभीता को न्व् अयं चेत्य् अजानती
उषा, पतीव्रता आणि पतीच्या ध्यानात मग्न, त्या घोड्याच्या धाडसाने घाबरली, कारण तिला तो कोण आहे हे माहीत नव्हतं.
अपलायत् पतौ प्राप्ते दक्षिणाभिमुखी त्वरा को नु मे रक्षको ऽत्र स्याद् ऋषयो वाथवा सुराः
पती जवळ येताच ती घाईने दक्षिणेकडे पळाली, मनात विचार करत, 'इथे मला कोण वाचवेल—कदाचित ऋषी किंवा देव?'
धावन्तीं तां प्रियाम् अश्वाम् अश्वरूपधरः स्वयम् पर्यधावद् यतो याति उषा भानुस् ततस् ततः
ती प्रिय घोडीच्या रूपात पळत असताना, तोही घोड्याच्या रूपात तिच्यामागे जिथे उषा जाई तिथे तिथे धावत राहिला, हे भानू.
स्मरग्रहवशे जातः को दुश्चेष्टं न चेष्टते भागीरथीं नदीश् चान्या वनान्य् उपवनानि च
प्रेमाच्या प्रभावाखाली कोण चुकीचं वागत नाही? तिने भागीरथी नदी, इतर नद्या, जंगलं आणि उपवनं ओलांडली.
नर्मदां चाथ विन्ध्यं च दक्षिणाभिमुखाव् उभौ अतिक्रम्य भयोद्विग्ना त्वाष्ट्र्य् अभ्यगाच् च गौतमीम्
तिने नर्मदा आणि विंध्य, हे दोन्ही दक्षिणेकडे असलेले, ओलांडले आणि भीतीने व्याकुळ होऊन त्वष्टृकन्येने गौतमी नदी गाठली.
त्रातारः सन्ति मुनयो जनस्थान इति श्रुतम् ऋषीणाम् आश्रमं साश्वा प्रविष्टा गौतमीं तथा
जनस्थानात ऋषी रक्षण करतात असं ऐकलं होतं; म्हणून ती घोडीसह गौतमी नदीकाठी ऋषींच्या आश्रमात गेली.
अनुप्राप्तस् तथा चाश्वो भानुस् तद्रूपवांस् ततः अश्वं निवारयाम् आसुर् जनस्था मुनिदारकाः ततः कोपाद् ऋषींस् तांश् च शशापोषापतिः प्रभुः
मग तो घोडा, म्हणजेच त्या रूपातील भानू, तिथे पोहोचला; जनस्थानातील ऋषींच्या मुलांनी त्या घोड्याला थांबवायचा प्रयत्न केला, आणि रागावून उषापती प्रभूनं त्या ऋषींना शाप दिला.
निवारयथ मां यस्माद् वटा यूयं भविष्यथ
तुम्ही मला थांबवलं म्हणून, तुम्ही सर्व वटवृक्ष व्हाल.
ज्ञानदृष्ट्या तु मुनयो मेनिरे ऽश्वम् उषापतिम् स्तुवन्तो देवदेवेशं भानुं तं मुनयो मुदा
पण ज्ञानदृष्टीने ऋषींना कळलं की तो घोडा म्हणजे उषापती आहे; मग आनंदाने त्यांनी देवांचा आणि देवाधिदेवांचा प्रभू भानू याचं स्तवन केलं.
स्तूयमानो मुनिगणैर् अश्वां भानुर् अथागमत् वडवाया मुखे लग्नं मुखं चाश्वस्वरूपिणम्
ऋषीगणांनी स्तुती केल्यावर भानू तिथे आला आणि घोडीच्या तोंडाशी त्याचं घोड्याचं तोंड जुळलं.
ज्ञात्वा त्वाष्ट्री च भर्तारं मुखाद् वीर्यं प्रसुस्रुवे तयोर् वीर्येण गङ्गायाम् अश्विनौ समजायताम्
त्वष्टृकन्येला पती ओळखला आणि तिच्या तोंडातून वीर्य बाहेर पडलं; त्या दोघांच्या वीर्याने गंगेत अश्विनीकुमार जन्मले.
तत्रागच्छन् सुरगणाः सिद्धाश् च मुनयस् तथा नद्यो गावस् तथौषध्यो देवा ज्योतिर्गणास् तथा
तेव्हा तिथे देवगण, सिद्ध, ऋषी, नद्या, गायी, औषधी, देव आणि तेजस्वी लोकही आले.