नापराधं स्मराम्य् अस्य धर्मबुद्धिं स्थिरां कुरु गुरुर् अग्निर् द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः
माझ्या प्रियाचा मला कोणताही दोष आठवत नाही; तू आपला मन धर्मात स्थिर ठेव. द्विजांसाठी गुरु म्हणजे अग्नी, आणि सर्व वर्णांमध्ये ब्राह्मण गुरु असतो.
पतिर् एव गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः अभ्यागतम् अनुप्राप्तं वचनैस् तोषयन्ति ये
स्त्रियांसाठी पतीच गुरु असतो; सर्वांसाठी पाहुणा गुरु असतो. जो कोणी आलेल्या पाहुण्याचे बोलण्याने स्वागत करतो, त्याचे कौतुक होते.
तेषां वागीश्वरी देवी तृप्ता भवति निश्चितम् तस्यान्नस्य प्रदानेन शक्रस् तृप्तिम् अवाप्नुयात्
अशा लोकांसाठी वाणीची देवी नक्कीच तृप्त होते. अशा पाहुण्याला अन्न दिल्यास, इंद्रालाही समाधान मिळते.
पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः तस्योपचाराद् वै लक्ष्मीर् विष्णुना प्रीतिम् आप्नुयात्
पितरांना पाय धुतल्याने तृप्ती मिळते, प्रजापतीला अन्न-पाण्याने; आणि अशा सेवा केल्याने लक्ष्मीला विष्णूने आनंद मिळवावा तशी तृप्ती मिळते.
शयने सर्वदेवास् तु तस्मात् पूज्यतमो ऽतिथिः अभ्यागतम् अनुश्रान्तं सूर्योढं गृहम् आगतम् तं विद्याद् देवरूपेण सर्वक्रतुफलो ह्य् असौ
शय्येवर सर्व देव असतात, म्हणून पाहुणा सर्वांत पूज्य असतो. सूर्यास्तानंतर थकलेला पाहुणा घरी आला की, त्याला देवस्वरूप मानावे, कारण तो सर्व यज्ञांचे फळ आहे.
अभ्यागतं श्रान्तम् अनुव्रजन्ति देवाश् च सर्वे पितरो ऽग्नयश् च तस्मिन् हि तृप्ते मुदम् आप्नुवन्ति गते निराशे ऽपि च ते निराशाः
अशा थकलेल्या पाहुण्याच्या मागे सर्व देव, पितर आणि अग्नी चालतात; तो तृप्त झाला की तेही आनंदित होतात, आणि तो निराश गेला तर तेही निराश होतात.
तस्मात् सर्वात्मना कान्त दुःखं त्यक्त्वा शमं व्रज कृत्वा तिष्ठ शुभां बुद्धिं धर्मकृत्यं समाचर
म्हणून, प्रिय, सर्व मनाने दुःख सोड आणि शांतता मिळव. आपले मन शुद्ध ठेव आणि धर्माचे कृत्य कर.
उपकारो ऽपकारश् च प्रवराव् इति संमतौ उपकारिषु सर्वो ऽपि करोत्य् उपकृतिं पुनः
मदत करणं आणि त्रास देणं, दोन्ही श्रेष्ठ मानले जातात; मदत करणाऱ्यांना सगळेच पुन्हा मदत करतात.
अपकारिषु यः साधुः पुण्यभाक् स उदाहृतः
पण जो त्रास देणाऱ्यांनाही चांगुलपणा दाखवतो, तोच खरा पुण्यवान आणि सत्त्वशील मानला जातो.
आवयोर् अनुरूपं च त्वयोक्तं साधु मन्यसे किंतु वक्तव्यम् अप्य् अस्ति तच् छृणुष्व वरानने
आपल्यासाठी योग्य आणि चांगले बोललीस, असं मला वाटतं; पण अजून काही सांगायचं आहे—हे सुंदर मुखवाली, ते ऐक.
सहस्रं भरते कश्चिच् छतम् अन्यो दशापरः आत्मानं च सुखेनान्यो वयं कष्टोदरंभराः
कोणी हजार ओझी उचलतो, कोणी शंभर, तर कोणी दहा; कोणी सहजपणे स्वतःचा उदर भरतो, आणि आम्ही मात्र कष्टाने पोट भरतो.
गर्तधान्यधनाः केचित् कुशूलधनिनो ऽपरे घटक्षिप्तधनाः केचिच् चञ्चुक्षिप्तधना वयम्
कोणाकडे खड्ड्यात धान्य-धन असतं, कोणाकडे पेंढ्यात; कोणाकडे मडक्यात धन असतं, आणि आमचं धन चोचीत असतं.
पूजयामि कथं श्रान्तम् अभ्यागतम् इमं शुभे
हे शुभे, आलेल्या या थकलेल्या पाहुण्याचं मी कसं स्वागत करू?
अग्निर् आपः शुभा वाणी तृणकाष्ठादिकं च यत् एतद् अप्य् अर्थिने देयं शीतार्तो लुब्धकस् त्व् अयम्
अग्नी, पाणी, शुभ वाणी, गवत, लाकूड—हे सुद्धा मागणाऱ्याला द्यावं; हा शिकारी थंडीने त्रस्त आहे.
एतच् छ्रुत्वा प्रियावाक्यं वृक्षम् आरुह्य पक्षिराट् आलोकयाम् आस तदा वह्निं दूरं ददर्श ह
हे प्रेमळ शब्द ऐकून, पक्षीराज झाडावर चढला, इकडे तिकडे पाहिलं आणि दूर अग्नी दिसला.
स तु गत्वा वह्निदेशं चञ्चुनोल्मुकम् आहरत् पुरो ऽग्निं ज्वालयाम् आस लुब्धकस्य कपोतकः
तो तिथे जाऊन चोचीत जळता काडी आणली आणि शिकाऱ्यापुढे, त्या कबुतराने, अग्नी पेटवला.
शुष्ककाष्ठानि पर्णानि तृणानि च पुनः पुनः अग्नौ निक्षेपयाम् आस निशीथे स कपोतराट्
मध्यरात्रीच्या वेळी तो कपोतांचा राजा पुन्हा पुन्हा कोरडी लाकडे, पाने आणि गवत अग्नीमध्ये टाकत होता.
तम् अग्निं ज्वलितं दृष्ट्वा लुब्धकः शीतदुःखितः अवशानि स्वकाङ्गानि प्रताप्य सुखम् आप्तवान्
तो अग्नी प्रज्वलित झालेला पाहून थंडीने त्रस्त झालेला शिकारी आपल्या थकलेल्या अंगांना तापवून सुख अनुभवू लागला.
क्षुधाग्निना दह्यमानं व्याधं दृष्ट्वा कपोतकी मा मुञ्चस्व महाभाग इति भर्तारम् अब्रवीत्
भुकेच्या ज्वाळांनी होरपळणारा शिकारी पाहून ती कपोत स्त्री आपल्या पतीला म्हणाली, 'हे महाभाग, मला सोडू नकोस.'
स्वशरीरेण दुःखार्तं लुब्धकं प्रीणयामि तम् इष्टातिथीनां ये लोकास् तांस् त्वं प्राप्नुहि सुव्रत
मी माझ्या देहाने या दुःखी शिकाऱ्याचे समाधान करीन; आणि तू, हे सच्चरित्रा, आदरातिथ्य मिळवणाऱ्यांना जे लोक मिळतात ते लोक तुला लाभो.
मयि तिष्ठति नैवायं तव धर्मो विधीयते इष्टातिथिर् भवामीह अनुजानीहि मां शुभे
जोपर्यंत मी येथे आहे, तोपर्यंत तुझे कर्तव्य पूर्ण होत नाही; मी येथे आदरणीय पाहुणा होते आहे — मला परवानगी दे, हे शुभे.
इत्य् उक्त्वाग्निं त्रिर् आवर्त्य स्मरन् देवं चतुर्भुजम् विश्वात्मकं महाविष्णुं शरण्यं भक्तवत्सलम्
असे म्हणून तिने तीन वेळा अग्नीप्रदक्षिणा केली आणि सर्वांचा आत्मा असलेल्या, भक्तांना प्रिय असलेल्या, चार भुजांचा भगवान महाविष्णूंचा स्मरण केला.
यथासुखं जुषस्वेति वदन्न् अग्निं तथाविशत् तं दृष्ट्वाग्नौ क्षिप्तजीवं लुब्धको वाक्यम् अब्रवीत्
'तुला हवे तसे सुख उपभोग,' असे म्हणून ती अग्नीत शिरली; तिचे प्राण अग्नीमध्ये अर्पण करताना पाहून शिकारी बोलू लागला.
अहो मानुषदेहस्य धिग् जीवितम् इदं मम यद् इदं पक्षिराजेन मदर्थे साहसं कृतम्
अहो, या मानवी देहाचे जीवन किती लाजिरवाणे आहे! पक्षीराजाने माझ्यासाठी असे धाडस केले.
एवं ब्रुवन्तं तं लुब्धं पक्षिणी वाक्यम् अब्रवीत्
शिकारी असे बोलत असताना ती पक्षीण त्याला म्हणाली.
मां त्वं मुञ्च महाभाग दूरं यात्य् एष मे पतिः
माझ्या पतीला दूर जात आहे, म्हणून मला सोड, हे महाभाग.
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा पञ्जरस्थां कपोतकीम् लुब्धको मोचयाम् आस तरसा भीतवत् तदा
तिचे ते शब्द ऐकून, शिकारी घाबरून त्वरित पिंजऱ्यातील कपोत स्त्रीला सोडून दिले.
सापि प्रदक्षिणं कृत्वा पतिम् अग्निं तदा जगौ
ती आपल्या पतीची प्रदक्षिणा करून, अग्नीपाशी त्याच्यासाठी गाणे गाऊ लागली.
स्त्रीणाम् अयं परो धर्मो यद् भर्तुर् अनुवेशनम् वेदे च विहितो मार्गः सर्वलोकेषु पूजितः
स्त्रियांचा हा श्रेष्ठ धर्म आहे — पतीच्या मागे जाणे; हा मार्ग वेदांनी सांगितला आहे आणि सर्व लोकांत पूजिला जातो.
व्यालग्राही यथा व्यालं बिलाद् उद्धरते बलात् एवं त्व् अनुगता नारी सह भर्त्रा दिवं व्रजेत्
जसा सर्प पकडणारा सर्पाला बळाने बिलातून बाहेर काढतो, तशी पतीनिष्ठा स्त्री आपल्या पतीच्या मागे जाऊन त्याच्यासह स्वर्गात पोहोचते.