भक्ष्यार्थं तु उभौ यातौ कपोतो नगम् अभ्यगात् सापि दैववशात् पुत्र पञ्जरस्थैव वर्तते
भोजनासाठी दोघं बाहेर पडले; कपोता परत झाडावर आली, पण नशिबाने तिचं पिल्लू अजूनही पिंजऱ्यातच राहिलं.
गृहीता लुब्धकेनाथ जीवमानेव वर्तते कपोतको ऽप्य् अपत्यानि मातृहीनान्य् उदीक्ष्य च
शिकाऱ्याने तिला जिवंत पकडलं आणि ती तशीच राहिली; नर कपोताने आपल्या आईविना मुलांकडे पाहिलं.
वर्षं च भीषणं प्राप्तम् अस्तं यातो दिवाकरः स्वकोटरं तया हीनम् आलोक्य विललाप सः
भयंकर पाऊस आला, सूर्य मावळला; आपल्या घरट्यात ती नाही हे पाहून तो दुःखी झाला.
तां बद्धां पञ्जरस्थां वा न बुबोध कपोतराट् अन्वारेभे कपोतो वै प्रियाया गुणकीर्तनम्
ती पिंजऱ्यात बांधली गेली आहे हे कपोताला कळलं नाही; तो आपल्या प्रिय पत्नीच्या गुणांची आठवण काढू लागला.
नाद्याप्य् आयाति कल्याणी मम हर्षविवर्धिनी मम धर्मस्य जननी मम देहस्य चेश्वरी
आजही माझी पुण्यवती, माझा आनंद वाढवणारी, माझ्या धर्माची जननी आणि माझ्या देहाची स्वामिनी परत आलेली नाही.
धर्मार्थकाममोक्षाणां सैव नित्यं सहायिनी तुष्टे हसन्ती रुष्टे च मम दुःखप्रमार्जनी
धर्म, संपत्ती, काम आणि मोक्ष यात नेहमीच ती माझी सोबती आहे; ती खूश असली की हसते, रागावली की माझं दुःख दूर करते.
सखी मन्त्रेषु सा नित्यं मम वाक्यरता सदा नाद्याप्य् आयाति कल्याणी संप्रयाते ऽपि भास्करे
ती नेहमी माझी सखी आहे, माझ्या बोलण्याचा तिला नेहमी आनंद असतो; सूर्य मावळूनही माझी पुण्यवती अजून परत आलेली नाही.
न जानाति व्रतं मन्त्रं दैवं धर्मार्थम् एव च पतिव्रता पतिप्राणा पतिमन्त्रा पतिप्रिया
ती व्रत, मंत्र, नशीब किंवा धर्म-संपत्तीचं अर्थ जाणत नाही; तिचं सर्वस्व पतीसाठीच आहे—जीवन, सल्ला आणि प्रेम सगळं पतीपुरतंच.
नाद्याप्य् आयाति कल्याणी किं करोमि क्व यामि वा किं मे गृहं काननं च तया हीनं हि दृश्यते
आजही माझी पुण्यवती परत आलेली नाही; मी काय करू, कुठे जाऊ? तिच्याविना माझं घर आणि जंगल दोन्ही ओकेबोके वाटतात.
तया युक्तं श्रिया युक्तं भीषणं वापि शोभनम् नाद्याप्य् आयाति मे कान्ता यया गृहम् उदीरितम्
ती सोबत असली की श्रीमंती असो वा संकट, सगळंच सुंदर वाटतं; माझी प्रियतमा, जी घराला आनंद देत असे, ती अजूनही परत आलेली नाही.
विनानया न जीविष्ये त्यजे वापि प्रियां तनुम् किं कुर्वन्तु त्व् अपत्यानि लुप्तधर्मस् त्व् अहं पुनः
ती नसताना मला जगायचं नाही, किंवा मी हे प्रिय शरीर सोडीन; मुलांनी काय करावं? मी तर धर्महीन झालो आहे.
एवं विलपतस् तस्य भर्तुर् वाक्यं निशम्य सा पञ्जरस्थैव सा वाक्यं भर्तारम् इदम् अब्रवीत्
तो अशा प्रकारे रडत असताना, तिच्या नवऱ्याचं बोलणं ऐकून, ती अजूनही पिंजऱ्यात असून, त्याला म्हणाली—
अत्राहम् अस्मि बद्धैव विवशास्मि खगोत्तम आनीताहं लुब्धकेन बद्धा पाशैर् महामते
मी इथेच आहे, बांधलेली आणि असहाय्य, पक्षीराज; शिकाऱ्याने मला पकडलं आणि दोऱ्यांनी बांधलं, हे ज्ञानी.
धन्यास्म्य् अनुगृहीतास्मि पतिर् वक्ति गुणान् मम सतो वाप्य् असतो वापि कृतार्थाहं न संशयः
मी भाग्यवान आहे, मी कृपाप्राप्त आहे, कारण माझा नवरा माझ्या गुणांचं कौतुक करतो; मी चांगली असो किंवा नसू, माझं जीवन सफल झालं, यात शंका नाही.
तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः विपर्यये तु नारीणाम् अवश्यं नाशम् आप्नुयात्
पती खूश असेल तर स्त्रियांवर सर्व देवता प्रसन्न होतात; पण उलट झालं तर स्त्रीचं नक्कीच नुकसान होतं.
त्वं दैवं त्वं प्रभुर् मह्यं त्वं सुहृत् त्वं परायणम् त्वं व्रतं त्वं परं ब्रह्म स्वर्गो मोक्षस् त्वम् एव च
तूच माझं नशीब, तूच माझा स्वामी, तूच माझा मित्र, तूच माझं आश्रय; तूच माझं व्रत, तूच परब्रह्म, तूच माझा स्वर्ग आणि तूच माझं मुक्ती.
मा चिन्तां कुरु कल्याण धर्मे बुद्धिं स्थिरां कुरु त्वत्प्रसादाच् च भुक्ता हि भोगाश् च विविधा मया अलं खेदेन मज्जेन धर्मे बुद्धिं कुरु स्थिराम्
काळजी करू नकोस, पुण्यवती; धर्मात मन स्थिर ठेव. तुझ्या कृपेने मी अनेक सुखं उपभोगली आहेत. आता पुरे झालं दुःख; मन पूर्णपणे धर्मात लाव.
इति श्रुत्वा प्रियावाक्यम् उत्ततार नगोत्तमात् यत्र सा पञ्जरस्था तु कपोती वर्तते त्वरम्
आपल्या प्रियतमेचं बोलणं ऐकून, तो झाडावरून पटकन खाली उतरला जिथे ती कपोती पिंजऱ्यात होती.
ताम् आगत्य प्रियां दृष्ट्वा मृतवच् चापि लुब्धकम् मोचयामीति ताम् आह निश्चेष्टो लुब्धको ऽधुना
ती आली आणि आपल्या प्रियाला जणू काही मरणासारखा पाहून, हालचाल न करणाऱ्या शिकाऱ्याला म्हणाली, "त्याला सोड!"
मा मुञ्चस्व महाभाग ज्ञात्वा संबन्धम् अस्थिरम् लुब्धानां खेचरा ह्य् अन्नं जीवो जीवस्य चाशनम्
म्हणून, हे भाग्यवान, त्याला सोडू नकोस. नाती किती अस्थिर असतात हे लक्षात ठेव. शिकाऱ्यांना आकाशात उडणाऱ्यांसाठी अन्न असते, आणि जीव हा दुसऱ्या जीवाचे अन्न असतो.
नापराधं स्मराम्य् अस्य धर्मबुद्धिं स्थिरां कुरु गुरुर् अग्निर् द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः
माझ्या प्रियाचा मला कोणताही दोष आठवत नाही; तू आपला मन धर्मात स्थिर ठेव. द्विजांसाठी गुरु म्हणजे अग्नी, आणि सर्व वर्णांमध्ये ब्राह्मण गुरु असतो.
पतिर् एव गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः अभ्यागतम् अनुप्राप्तं वचनैस् तोषयन्ति ये
स्त्रियांसाठी पतीच गुरु असतो; सर्वांसाठी पाहुणा गुरु असतो. जो कोणी आलेल्या पाहुण्याचे बोलण्याने स्वागत करतो, त्याचे कौतुक होते.
तेषां वागीश्वरी देवी तृप्ता भवति निश्चितम् तस्यान्नस्य प्रदानेन शक्रस् तृप्तिम् अवाप्नुयात्
अशा लोकांसाठी वाणीची देवी नक्कीच तृप्त होते. अशा पाहुण्याला अन्न दिल्यास, इंद्रालाही समाधान मिळते.
पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः तस्योपचाराद् वै लक्ष्मीर् विष्णुना प्रीतिम् आप्नुयात्
पितरांना पाय धुतल्याने तृप्ती मिळते, प्रजापतीला अन्न-पाण्याने; आणि अशा सेवा केल्याने लक्ष्मीला विष्णूने आनंद मिळवावा तशी तृप्ती मिळते.
शयने सर्वदेवास् तु तस्मात् पूज्यतमो ऽतिथिः अभ्यागतम् अनुश्रान्तं सूर्योढं गृहम् आगतम् तं विद्याद् देवरूपेण सर्वक्रतुफलो ह्य् असौ
शय्येवर सर्व देव असतात, म्हणून पाहुणा सर्वांत पूज्य असतो. सूर्यास्तानंतर थकलेला पाहुणा घरी आला की, त्याला देवस्वरूप मानावे, कारण तो सर्व यज्ञांचे फळ आहे.
अभ्यागतं श्रान्तम् अनुव्रजन्ति देवाश् च सर्वे पितरो ऽग्नयश् च तस्मिन् हि तृप्ते मुदम् आप्नुवन्ति गते निराशे ऽपि च ते निराशाः
अशा थकलेल्या पाहुण्याच्या मागे सर्व देव, पितर आणि अग्नी चालतात; तो तृप्त झाला की तेही आनंदित होतात, आणि तो निराश गेला तर तेही निराश होतात.
तस्मात् सर्वात्मना कान्त दुःखं त्यक्त्वा शमं व्रज कृत्वा तिष्ठ शुभां बुद्धिं धर्मकृत्यं समाचर
म्हणून, प्रिय, सर्व मनाने दुःख सोड आणि शांतता मिळव. आपले मन शुद्ध ठेव आणि धर्माचे कृत्य कर.
उपकारो ऽपकारश् च प्रवराव् इति संमतौ उपकारिषु सर्वो ऽपि करोत्य् उपकृतिं पुनः
मदत करणं आणि त्रास देणं, दोन्ही श्रेष्ठ मानले जातात; मदत करणाऱ्यांना सगळेच पुन्हा मदत करतात.
अपकारिषु यः साधुः पुण्यभाक् स उदाहृतः
पण जो त्रास देणाऱ्यांनाही चांगुलपणा दाखवतो, तोच खरा पुण्यवान आणि सत्त्वशील मानला जातो.
आवयोर् अनुरूपं च त्वयोक्तं साधु मन्यसे किंतु वक्तव्यम् अप्य् अस्ति तच् छृणुष्व वरानने
आपल्यासाठी योग्य आणि चांगले बोललीस, असं मला वाटतं; पण अजून काही सांगायचं आहे—हे सुंदर मुखवाली, ते ऐक.