क्व गच्छामि क्व तिष्ठेयं किं करोमीत्य् अचिन्तयत् सर्वेषां प्राणिनां प्राणान् आहर्ताहं यथान्तकः
'कुठे जाऊ, कुठे थांबू, काय करू?' असं तो विचार करू लागला. 'मी सर्व प्राण्यांचे प्राण घेणारा, मृत्यूसारखाच आहे.'
ममाप्य् अन्तकरं भूतं संप्राप्तं चाश्मवर्षणम् त्रातारं नैव पश्यामि शिलां वा वृक्षम् अन्तिके
‘आता माझा अंत करणारा हा दगडांचा मारा आला आहे; मला कुठेही वाचवणारा, दगड किंवा झाडही जवळ दिसत नाही.’
एवं बहुविधं व्याधो विचिन्त्यापश्यद् अन्तिके वने वनस्पतिम् इव नक्षत्राणां यथात्रिजम्
अशा अनेक विचारांत गुंतून, त्या शिकाऱ्याला जवळच जंगलात एक मोठं झाड दिसलं, जसं ताऱ्यांमध्ये अत्री ऋषी असावा.
मृगाणां च यथा सिंहम् आश्रमाणां गृहाधिपम् इन्द्रियाणां मन इव त्रातारं प्राणिनां नगम्
जसं प्राण्यांत सिंह, आश्रमांत गृहस्थ, इंद्रियांमध्ये मन, तसं ते झाड सर्व जीवांचं रक्षण करणारं होतं.
श्रेष्ठं विटपिनं शुभ्रं शाखापल्लवमण्डितम् तम् आश्रित्योपविष्टो ऽभूत् क्लिन्नवासा स लुब्धकः
ते सुंदर, उत्तम झाड, डहाळ्या आणि कोवळ्या पानांनी सजलेलं; त्याखाली आसरा घेऊन, ओले कपडे घालून तो शिकारी बसला.
स्मरन् भार्याम् अपत्यानि जीवेयुर् अथवा न वा एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र चास्तं प्राप्तो दिवाकरः
आपली बायको आणि मुलांची आठवण काढत, ते जगतील की नाही याचा विचार करत असताना, तिथेच सूर्य मावळला.
तम् एव नगम् आश्रित्य कपोतो भार्यया सह पुत्रपौत्रैः परिवृतो ह्य् आस्ते तत्र नगोत्तमे
त्याच झाडाखाली एक कपोत आपल्या बायकोसह, मुलं आणि नातवंडांनी वेढलेला, त्या उत्तम झाडावर राहत होता.
सुखेन निर्भयो भूत्वा सुतृप्तः प्रीत एव च बहवो वत्सरा याता वसतस् तस्य पक्षिणः
तिथे राहत असताना, त्या पक्ष्याने अनेक वर्षं आनंदात, निर्भय, पूर्ण समाधानी आणि तृप्तीने घालवली.
पतिव्रता तस्य भार्या सुप्रीता तेन चैव हि कोटरे तन्नगे श्रेष्ठे जलवाय्वग्निवर्जिते
त्याची बायको पतीव्रता, त्याच्यावर प्रेम करणारी होती; त्या उत्तम झाडाच्या ढोलीत, जिथे पाणी, वारा किंवा आग पोचत नव्हती.
भार्यापुत्रैः परिवृतः सर्वदास्ते कपोतकः तस्मिन् दिने दैववशात् कपोतश् च कपोतकी
बायको आणि मुलांनी वेढलेला तो लहान कपोत नेहमी तिथेच राहत असे; त्या दिवशी, नशिबाने, कपोत आणि त्याची जोडीणही...
भक्ष्यार्थं तु उभौ यातौ कपोतो नगम् अभ्यगात् सापि दैववशात् पुत्र पञ्जरस्थैव वर्तते
भोजनासाठी दोघं बाहेर पडले; कपोता परत झाडावर आली, पण नशिबाने तिचं पिल्लू अजूनही पिंजऱ्यातच राहिलं.
गृहीता लुब्धकेनाथ जीवमानेव वर्तते कपोतको ऽप्य् अपत्यानि मातृहीनान्य् उदीक्ष्य च
शिकाऱ्याने तिला जिवंत पकडलं आणि ती तशीच राहिली; नर कपोताने आपल्या आईविना मुलांकडे पाहिलं.
वर्षं च भीषणं प्राप्तम् अस्तं यातो दिवाकरः स्वकोटरं तया हीनम् आलोक्य विललाप सः
भयंकर पाऊस आला, सूर्य मावळला; आपल्या घरट्यात ती नाही हे पाहून तो दुःखी झाला.
तां बद्धां पञ्जरस्थां वा न बुबोध कपोतराट् अन्वारेभे कपोतो वै प्रियाया गुणकीर्तनम्
ती पिंजऱ्यात बांधली गेली आहे हे कपोताला कळलं नाही; तो आपल्या प्रिय पत्नीच्या गुणांची आठवण काढू लागला.
नाद्याप्य् आयाति कल्याणी मम हर्षविवर्धिनी मम धर्मस्य जननी मम देहस्य चेश्वरी
आजही माझी पुण्यवती, माझा आनंद वाढवणारी, माझ्या धर्माची जननी आणि माझ्या देहाची स्वामिनी परत आलेली नाही.
धर्मार्थकाममोक्षाणां सैव नित्यं सहायिनी तुष्टे हसन्ती रुष्टे च मम दुःखप्रमार्जनी
धर्म, संपत्ती, काम आणि मोक्ष यात नेहमीच ती माझी सोबती आहे; ती खूश असली की हसते, रागावली की माझं दुःख दूर करते.
सखी मन्त्रेषु सा नित्यं मम वाक्यरता सदा नाद्याप्य् आयाति कल्याणी संप्रयाते ऽपि भास्करे
ती नेहमी माझी सखी आहे, माझ्या बोलण्याचा तिला नेहमी आनंद असतो; सूर्य मावळूनही माझी पुण्यवती अजून परत आलेली नाही.
न जानाति व्रतं मन्त्रं दैवं धर्मार्थम् एव च पतिव्रता पतिप्राणा पतिमन्त्रा पतिप्रिया
ती व्रत, मंत्र, नशीब किंवा धर्म-संपत्तीचं अर्थ जाणत नाही; तिचं सर्वस्व पतीसाठीच आहे—जीवन, सल्ला आणि प्रेम सगळं पतीपुरतंच.
नाद्याप्य् आयाति कल्याणी किं करोमि क्व यामि वा किं मे गृहं काननं च तया हीनं हि दृश्यते
आजही माझी पुण्यवती परत आलेली नाही; मी काय करू, कुठे जाऊ? तिच्याविना माझं घर आणि जंगल दोन्ही ओकेबोके वाटतात.
तया युक्तं श्रिया युक्तं भीषणं वापि शोभनम् नाद्याप्य् आयाति मे कान्ता यया गृहम् उदीरितम्
ती सोबत असली की श्रीमंती असो वा संकट, सगळंच सुंदर वाटतं; माझी प्रियतमा, जी घराला आनंद देत असे, ती अजूनही परत आलेली नाही.
विनानया न जीविष्ये त्यजे वापि प्रियां तनुम् किं कुर्वन्तु त्व् अपत्यानि लुप्तधर्मस् त्व् अहं पुनः
ती नसताना मला जगायचं नाही, किंवा मी हे प्रिय शरीर सोडीन; मुलांनी काय करावं? मी तर धर्महीन झालो आहे.
एवं विलपतस् तस्य भर्तुर् वाक्यं निशम्य सा पञ्जरस्थैव सा वाक्यं भर्तारम् इदम् अब्रवीत्
तो अशा प्रकारे रडत असताना, तिच्या नवऱ्याचं बोलणं ऐकून, ती अजूनही पिंजऱ्यात असून, त्याला म्हणाली—
अत्राहम् अस्मि बद्धैव विवशास्मि खगोत्तम आनीताहं लुब्धकेन बद्धा पाशैर् महामते
मी इथेच आहे, बांधलेली आणि असहाय्य, पक्षीराज; शिकाऱ्याने मला पकडलं आणि दोऱ्यांनी बांधलं, हे ज्ञानी.
धन्यास्म्य् अनुगृहीतास्मि पतिर् वक्ति गुणान् मम सतो वाप्य् असतो वापि कृतार्थाहं न संशयः
मी भाग्यवान आहे, मी कृपाप्राप्त आहे, कारण माझा नवरा माझ्या गुणांचं कौतुक करतो; मी चांगली असो किंवा नसू, माझं जीवन सफल झालं, यात शंका नाही.
तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः विपर्यये तु नारीणाम् अवश्यं नाशम् आप्नुयात्
पती खूश असेल तर स्त्रियांवर सर्व देवता प्रसन्न होतात; पण उलट झालं तर स्त्रीचं नक्कीच नुकसान होतं.
त्वं दैवं त्वं प्रभुर् मह्यं त्वं सुहृत् त्वं परायणम् त्वं व्रतं त्वं परं ब्रह्म स्वर्गो मोक्षस् त्वम् एव च
तूच माझं नशीब, तूच माझा स्वामी, तूच माझा मित्र, तूच माझं आश्रय; तूच माझं व्रत, तूच परब्रह्म, तूच माझा स्वर्ग आणि तूच माझं मुक्ती.
मा चिन्तां कुरु कल्याण धर्मे बुद्धिं स्थिरां कुरु त्वत्प्रसादाच् च भुक्ता हि भोगाश् च विविधा मया अलं खेदेन मज्जेन धर्मे बुद्धिं कुरु स्थिराम्
काळजी करू नकोस, पुण्यवती; धर्मात मन स्थिर ठेव. तुझ्या कृपेने मी अनेक सुखं उपभोगली आहेत. आता पुरे झालं दुःख; मन पूर्णपणे धर्मात लाव.
इति श्रुत्वा प्रियावाक्यम् उत्ततार नगोत्तमात् यत्र सा पञ्जरस्था तु कपोती वर्तते त्वरम्
आपल्या प्रियतमेचं बोलणं ऐकून, तो झाडावरून पटकन खाली उतरला जिथे ती कपोती पिंजऱ्यात होती.
ताम् आगत्य प्रियां दृष्ट्वा मृतवच् चापि लुब्धकम् मोचयामीति ताम् आह निश्चेष्टो लुब्धको ऽधुना
ती आली आणि आपल्या प्रियाला जणू काही मरणासारखा पाहून, हालचाल न करणाऱ्या शिकाऱ्याला म्हणाली, "त्याला सोड!"
मा मुञ्चस्व महाभाग ज्ञात्वा संबन्धम् अस्थिरम् लुब्धानां खेचरा ह्य् अन्नं जीवो जीवस्य चाशनम्
म्हणून, हे भाग्यवान, त्याला सोडू नकोस. नाती किती अस्थिर असतात हे लक्षात ठेव. शिकाऱ्यांना आकाशात उडणाऱ्यांसाठी अन्न असते, आणि जीव हा दुसऱ्या जीवाचे अन्न असतो.