तस्य रूपं च वक्ष्यामि मुने शृणु महाफलम् तत्र ब्रह्मगिरौ कश्चिद् व्याधः परमदारुणः
त्याचे रूप मी सांगतो, ऋषी, त्याचे मोठे फळ ऐक. त्या ब्रह्मगिरीवर एक फार क्रूर शिकारी होता.
हिनस्ति ब्राह्मणान् साधून् यतीन् गोपक्षिणो मृगान् एवंभूतः स पापात्मा क्रोधनो ऽनृतभाषणः
तो ब्राह्मण, साधू, यती, गवळी आणि प्राण्यांना त्रास देत असे; असा तो पापी, रागी आणि खोटे बोलणारा होता.
भीषणाकृतिर् अत्युग्रो नीलाक्षो ह्रस्वबाहुकः दन्तुरो नष्टनासाक्षो ह्रस्वपात् पृथुकुक्षिकः
त्याचा रूप फारच भयंकर होतं, तो अतिशय क्रूर होता, डोळे काळे, हात लहान, दात बाहेर आलेले, नाक आणि डोळे गायब, पाय छोटे आणि पोट मोठं असं त्याचं अंग होतं.
ह्रस्वोदरो ह्रस्वभुजो विकृतो गर्दभस्वनः पाशहस्तः पापचित्तः पापिष्ठः सधनुः सदा
त्याचं पोट लहान, हातही छोटे, अंग विचित्र, गाढवासारखा ओरडणारा, हातात दोरी, मन वाईट, फार पापी आणि कायम धनुष्य घेऊन फिरणारा होता.
तस्य भार्या तथाभूता अपत्यान्य् अपि नारद तया तु प्रेर्यमाणो ऽसौ विवेश गहनं वनम्
त्याची बायकोही तशीच होती आणि त्यांची मुलंही, हे नारद. तिच्या सांगण्यावरून तो घनदाट जंगलात गेला.
स जघान मृगान् पापः पक्षिणो बहुरूपिणः पञ्जरे प्राक्षिपत् कांश्चिज् जीवमानांस् तथेतरान्
त्या पापी माणसाने अनेक प्राणी आणि विविध प्रकारचे पक्षी मारले, काही जिवंत असलेले पिंजऱ्यात टाकले आणि इतरांनाही तसंच केलं.
क्षुधया परितप्ताङ्गो विह्वलस् तृषया तथा भ्रान्तदेशो बहुतरं न्यवर्तत गृहं प्रति
भूक आणि तहान यामुळे हैराण होऊन, मन गोंधळलेलं, तो बराच वेळ भटकून शेवटी घरी परतू लागला.
ततो ऽपराह्णे संप्राप्ते निवृत्ते मधुमाधवे क्षणात् तडिद् गर्जितं च साभ्रं चैवाभवत् तदा
मध्यान्हानंतर, वसंत ऋतू संपल्यावर, अचानक विजांचा कडकडाट झाला, मेघ दाटून आले.
ववौ वायुः साश्मवर्षो वारिधारातिभीषणः स गच्छंल् लुब्धकः श्रान्तः पन्थानं नावबुध्यत
वाऱ्यासोबत दगडांचा आणि पाण्याचा भीषण मारा सुरू झाला; थकलेला शिकारी वाट हरवून बसला.
जलं स्थलं गर्तम् अथो पन्थानम् अथवा दिशः न बुबोध तदा पापः श्रान्तः शरणम् अप्य् अथ
त्याला पाणी, जमीन, खड्डा, रस्ता किंवा दिशा काहीच कळेना; त्या वेळी तो थकून, पापी, कुठेच आसरा सापडला नाही.
क्व गच्छामि क्व तिष्ठेयं किं करोमीत्य् अचिन्तयत् सर्वेषां प्राणिनां प्राणान् आहर्ताहं यथान्तकः
'कुठे जाऊ, कुठे थांबू, काय करू?' असं तो विचार करू लागला. 'मी सर्व प्राण्यांचे प्राण घेणारा, मृत्यूसारखाच आहे.'
ममाप्य् अन्तकरं भूतं संप्राप्तं चाश्मवर्षणम् त्रातारं नैव पश्यामि शिलां वा वृक्षम् अन्तिके
‘आता माझा अंत करणारा हा दगडांचा मारा आला आहे; मला कुठेही वाचवणारा, दगड किंवा झाडही जवळ दिसत नाही.’
एवं बहुविधं व्याधो विचिन्त्यापश्यद् अन्तिके वने वनस्पतिम् इव नक्षत्राणां यथात्रिजम्
अशा अनेक विचारांत गुंतून, त्या शिकाऱ्याला जवळच जंगलात एक मोठं झाड दिसलं, जसं ताऱ्यांमध्ये अत्री ऋषी असावा.
मृगाणां च यथा सिंहम् आश्रमाणां गृहाधिपम् इन्द्रियाणां मन इव त्रातारं प्राणिनां नगम्
जसं प्राण्यांत सिंह, आश्रमांत गृहस्थ, इंद्रियांमध्ये मन, तसं ते झाड सर्व जीवांचं रक्षण करणारं होतं.
श्रेष्ठं विटपिनं शुभ्रं शाखापल्लवमण्डितम् तम् आश्रित्योपविष्टो ऽभूत् क्लिन्नवासा स लुब्धकः
ते सुंदर, उत्तम झाड, डहाळ्या आणि कोवळ्या पानांनी सजलेलं; त्याखाली आसरा घेऊन, ओले कपडे घालून तो शिकारी बसला.
स्मरन् भार्याम् अपत्यानि जीवेयुर् अथवा न वा एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र चास्तं प्राप्तो दिवाकरः
आपली बायको आणि मुलांची आठवण काढत, ते जगतील की नाही याचा विचार करत असताना, तिथेच सूर्य मावळला.
तम् एव नगम् आश्रित्य कपोतो भार्यया सह पुत्रपौत्रैः परिवृतो ह्य् आस्ते तत्र नगोत्तमे
त्याच झाडाखाली एक कपोत आपल्या बायकोसह, मुलं आणि नातवंडांनी वेढलेला, त्या उत्तम झाडावर राहत होता.
सुखेन निर्भयो भूत्वा सुतृप्तः प्रीत एव च बहवो वत्सरा याता वसतस् तस्य पक्षिणः
तिथे राहत असताना, त्या पक्ष्याने अनेक वर्षं आनंदात, निर्भय, पूर्ण समाधानी आणि तृप्तीने घालवली.
पतिव्रता तस्य भार्या सुप्रीता तेन चैव हि कोटरे तन्नगे श्रेष्ठे जलवाय्वग्निवर्जिते
त्याची बायको पतीव्रता, त्याच्यावर प्रेम करणारी होती; त्या उत्तम झाडाच्या ढोलीत, जिथे पाणी, वारा किंवा आग पोचत नव्हती.
भार्यापुत्रैः परिवृतः सर्वदास्ते कपोतकः तस्मिन् दिने दैववशात् कपोतश् च कपोतकी
बायको आणि मुलांनी वेढलेला तो लहान कपोत नेहमी तिथेच राहत असे; त्या दिवशी, नशिबाने, कपोत आणि त्याची जोडीणही...
भक्ष्यार्थं तु उभौ यातौ कपोतो नगम् अभ्यगात् सापि दैववशात् पुत्र पञ्जरस्थैव वर्तते
भोजनासाठी दोघं बाहेर पडले; कपोता परत झाडावर आली, पण नशिबाने तिचं पिल्लू अजूनही पिंजऱ्यातच राहिलं.
गृहीता लुब्धकेनाथ जीवमानेव वर्तते कपोतको ऽप्य् अपत्यानि मातृहीनान्य् उदीक्ष्य च
शिकाऱ्याने तिला जिवंत पकडलं आणि ती तशीच राहिली; नर कपोताने आपल्या आईविना मुलांकडे पाहिलं.
वर्षं च भीषणं प्राप्तम् अस्तं यातो दिवाकरः स्वकोटरं तया हीनम् आलोक्य विललाप सः
भयंकर पाऊस आला, सूर्य मावळला; आपल्या घरट्यात ती नाही हे पाहून तो दुःखी झाला.
तां बद्धां पञ्जरस्थां वा न बुबोध कपोतराट् अन्वारेभे कपोतो वै प्रियाया गुणकीर्तनम्
ती पिंजऱ्यात बांधली गेली आहे हे कपोताला कळलं नाही; तो आपल्या प्रिय पत्नीच्या गुणांची आठवण काढू लागला.
नाद्याप्य् आयाति कल्याणी मम हर्षविवर्धिनी मम धर्मस्य जननी मम देहस्य चेश्वरी
आजही माझी पुण्यवती, माझा आनंद वाढवणारी, माझ्या धर्माची जननी आणि माझ्या देहाची स्वामिनी परत आलेली नाही.
धर्मार्थकाममोक्षाणां सैव नित्यं सहायिनी तुष्टे हसन्ती रुष्टे च मम दुःखप्रमार्जनी
धर्म, संपत्ती, काम आणि मोक्ष यात नेहमीच ती माझी सोबती आहे; ती खूश असली की हसते, रागावली की माझं दुःख दूर करते.
सखी मन्त्रेषु सा नित्यं मम वाक्यरता सदा नाद्याप्य् आयाति कल्याणी संप्रयाते ऽपि भास्करे
ती नेहमी माझी सखी आहे, माझ्या बोलण्याचा तिला नेहमी आनंद असतो; सूर्य मावळूनही माझी पुण्यवती अजून परत आलेली नाही.
न जानाति व्रतं मन्त्रं दैवं धर्मार्थम् एव च पतिव्रता पतिप्राणा पतिमन्त्रा पतिप्रिया
ती व्रत, मंत्र, नशीब किंवा धर्म-संपत्तीचं अर्थ जाणत नाही; तिचं सर्वस्व पतीसाठीच आहे—जीवन, सल्ला आणि प्रेम सगळं पतीपुरतंच.
नाद्याप्य् आयाति कल्याणी किं करोमि क्व यामि वा किं मे गृहं काननं च तया हीनं हि दृश्यते
आजही माझी पुण्यवती परत आलेली नाही; मी काय करू, कुठे जाऊ? तिच्याविना माझं घर आणि जंगल दोन्ही ओकेबोके वाटतात.
तया युक्तं श्रिया युक्तं भीषणं वापि शोभनम् नाद्याप्य् आयाति मे कान्ता यया गृहम् उदीरितम्
ती सोबत असली की श्रीमंती असो वा संकट, सगळंच सुंदर वाटतं; माझी प्रियतमा, जी घराला आनंद देत असे, ती अजूनही परत आलेली नाही.