आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः सृज्यमानाः प्रजा नैव विवर्धन्ते यदा तदा
प्रजापती पाण्याच्या संतती निर्माण करत असताना, त्या वेळी निर्माण होणारी प्रजा वाढत नव्हती.
द्विधा कृत्वात्मनो देहम् अर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां तु सो ऽसृजद् द्विविधाः प्रजाः
त्यांनी स्वतःचे शरीर दोन भागांत विभाजित केले; एका भागातून पुरुष झाले आणि दुसऱ्या भागातून स्त्री. त्या स्त्रीमध्ये त्यांनी दोन प्रकारची प्रजा निर्माण केली.
दिवं च पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य तिष्ठति विराजम् असृजद् विष्णुः सो ऽसृजत् पुरुषं विराट्
तो आपल्या महिम्याने आकाश आणि पृथ्वी व्यापून राहतो. विष्णूंनी विराजची निर्मिती केली आणि त्याने विराट पुरुष निर्माण केला.
पुरुषं तं मनुं विद्यात् तस्य मन्वन्तरं स्मृतम् द्वितीयं मानसस्यैतन् मनोर् अन्तरम् उच्यते
त्या विराट पुरुषालाच मनू समजावे; त्याचा काळ मन्वंतर म्हणून ओळखला जातो. दुसरे मन्वंतर हे त्या मानस मनूचे अंतराळ मानले जाते.
स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषः प्रभुः नारायणविसर्गस्य प्रजास् तस्याप्य् अयोनिजाः
त्या सामर्थ्यशाली विराजाने, जो सर्वांचा अधिपती होता, सृष्टी निर्माण केली. त्याच्या संतती नारायणाच्या सर्जनातून उत्पन्न झाली होती आणि त्या संततीचा जन्म गर्भातून झाला नव्हता.
आयुष्मान् कीर्तिमान् पुण्यप्रजावांश् च भवेन् नरः आदिसर्गं विदित्वेमं यथेष्टां चाप्नुयाद् गतिम्
जो मनुष्य या आदिसृष्टीचे ज्ञान प्राप्त करतो, त्याला दीर्घायुष्य, कीर्ती आणि पुण्यवान संतती मिळते; आणि तो आपल्या इच्छेनुसार कोणतीही अवस्था प्राप्त करतो.
स सृष्ट्वा तु प्रजास् त्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम्
या प्रकारे सर्व प्रजांची निर्मिती केल्यानंतर, प्रजापती आपवाने गर्भातून न जन्मलेली शतरूपा ही पत्नी म्हणून प्राप्त केली.
आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः धर्मेणैव मुनिश्रेष्ठाः शतरूपा व्यजायत
आपवाच्या सामर्थ्यामुळे, जो आकाश व्यापून उभा होता, श्रेष्ठ ऋषींनो, शतरूपा ही केवळ धर्माच्या बळावर उत्पन्न झाली.
सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत
ती शतरूपा दहा हजार वर्षे कठोर तप करून, तेजस्वी तपस्वी असलेल्या पुरुषाला पती म्हणून स्वीकारली.
स वै स्वायंभुवो विप्राः पुरुषो मनुर् उच्यते तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते
तो स्वयंभू पुरुष, हे ऋषीजन, मनु म्हणून ओळखला जातो; त्याचे एकाहत्तर युगांचे कालखंडाला येथे मन्वंतर म्हणतात.
वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजायत प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत
विराज या पुरुषापासून शतरूपेने वीराचा जन्म दिला; वीरापासून काम्या झाली आणि काम्येपासून प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोघे जन्मले.
काम्या नाम सुता श्रेष्ठा कर्दमस्य प्रजापतेः काम्यापुत्रास् तु चत्वारः सम्राट् कुक्षिर् विराट् प्रभुः
काम्या ही कर्दम प्रजापतीची श्रेष्ठ कन्या होती; काम्येचे चार पुत्र होते—सम्राट, कुक्षी, विराट आणि प्रभु.
उत्तानपादं जग्राह पुत्रम् अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादाच् चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान्
अत्री प्रजापतीने उत्तानपादाला पुत्र म्हणून स्वीकारले; उत्तानपादापासून सूनृतेने चार पुत्रांना जन्म दिला.
धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता उत्पन्ना वाजिमेधेन ध्रुवस्य जननी शुभा
सूनृता ही धर्माची प्रसिद्ध कन्या, सुंदर कंबरेची, अश्वमेध यज्ञातून उत्पन्न झाली आणि शुभ्र ध्रुवाची माता ठरली.
ध्रुवं च कीर्तिमन्तं च आयुष्मन्तं वसुं तथा उत्तानपादो ऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः
उत्तानपाद प्रजापतीने सूनृतेच्या पोटी ध्रुव, कीर्तिमान, आयुष्मान आणि वसु या पुत्रांना जन्म दिला.
ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भो द्विजाः तपस् तेपे महाभागः प्रार्थयन् सुमहद् यशः
ध्रुवाने, हे द्विजजन, तीन हजार दिव्य वर्षे कठोर तप केले आणि मोठ्या कीर्तीची इच्छा धरली.
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानम् आत्मसमं प्रभुः अचलं चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः
त्यावर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवाने त्याला स्वतःसारखे स्थान दिले—सप्तर्षींच्या पुढे अचल स्थान प्राप्त झाले.
तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकं प्राग् उशना जगौ
त्याचा अभिमान, ऐश्वर्य आणि महिमा पाहून, देव आणि दानवांचे आचार्य उशनाने पूर्वी हा श्लोक म्हटला.
अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो ऽद्भुतम् यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः
अहो, या तपाचे सामर्थ्य किती मोठे! अहो, त्याचे ज्ञान किती अद्भुत! आज सप्तर्षी ध्रुवाला पुढे ठेवून उभे आहेत.
तस्माच् छ्लिष्टिं च भव्यं च ध्रुवाच् छंभुर् व्यजायत श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्
ध्रुवापासून श्लिष्टि आणि भाव्याचा जन्म झाला; श्लिष्टिच्या पतिव्रता सुछाय्येने पाच निष्कलंक पुत्रांना जन्म दिला.
रिपुं रिपुंजयं वीरं वृकलं वृकतेजसम् रिपोर् आधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम्
रिपु, रिपुंजय, वीर, वृकल आणि वृकतेजस—रिपुपासून बृहतीने सर्व प्रकारच्या तेजाने उजळणारा चक्षुष नावाचा पुत्र जन्माला घातला.
अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरिण्यां चाक्षुषं मनुम् प्रजापतेर् आत्मजायां वीरण्यस्य महात्मनः
ती पुष्करिणी, वीरण्याची पत्नी आणि प्रजापतीच्या पुत्राची धर्मपत्नी, हिने चाक्षुष मनुचा जन्म दिला.
मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः कन्यायां मुनिशार्दूला वैराजस्य प्रजापतेः
मुनिश्रेष्ठा, वैराज प्रजापतींच्या कन्या नड्वला हिच्या पोटी मनूपास दहा पराक्रमी पुत्र जन्मले.
कुत्सः पुरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाक् कविः अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति ते नव
त्यांची नावे होती: कुत्स, पुरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक, कवि, अग्निष्टुत, अतिरात्र आणि सुध्युम्न — हे नऊ.
अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः पुरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान्
दहावा पुत्र अभिमन्यू, हा देखील नड्वलेच्या पोटी जन्मलेला आणि अत्यंत बलवान होता. पुरुच्या पत्नी आग्नेयीपासून सहा तेजस्वी पुत्र जन्मले.
अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् अङ्गिरसं मयम् अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणम् एकं व्यजायत
अंगापासून सुमनस, स्वाती, क्रतु, अंगिरस आणि मय हे पुत्र झाले. अंगापासूनच सुनीथेच्या पोटी एकमेव वेण जन्मला.
अपचारेण वेणस्य प्रकोपः सुमहान् अभूत् प्रजार्थम् ऋषयो यस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम्
वेणाच्या वाईट वर्तनामुळे मोठा संताप झाला; प्रजांच्या कल्याणासाठी ऋषींनी त्याचा उजवा हात मथला.
वेणस्य मथिते पाणौ संबभूव महान् नृपः तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुर् एष वै मुदिताः प्रजाः
वेणाचा हात मथल्यावर एक महान राजा प्रकट झाला; तो पाहून ऋषी आनंदाने म्हणाले, 'हीच खरी प्रजा आहे.'
करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत् स धन्वी कवची जातो ज्वलज्ज्वलनसंनिभः
हा तेजस्वी राजा मोठी कृत्ये करील आणि मोठे यश मिळवील; तो धनुष्य आणि कवच घेऊन, जळत्या अग्नीप्रमाणे तेजस्वी जन्मला आहे.
पृथुर् वैण्यस् तथा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः राजसूयाभिषिक्तानाम् आद्यः स वसुधापतिः
वेणाचा पुत्र पृथु याने या पृथ्वीचे रक्षण केले; तो क्षत्रिय कुळात जन्मलेला आणि राजसूयाने अभिषिक्त होणारा पहिला पृथ्वीचा अधिपती होता.