तन्मध्यतः पुण्यनदी प्रायात् पूर्वार्णवं प्रति एवम् एषापि ते प्रोक्ता गङ्गा क्षात्रा महामुने
त्या मधूनच ती पुण्य नदी पूर्वेकडील समुद्राकडे वाहू लागली; हे महर्षी, अशी ही क्षत्रिय गंगा तुझ्यासाठी सांगितली आहे.
माहेश्वरी वैष्णवी च सैव ब्राह्मी च पावनी भागीरथी देवनदी हिमवच्छिखराश्रया
तीच पावन करणारी आहे, माहेश्वरी, वैष्णवी आणि ब्राह्मी देखील आहे; भागीरथी ही देवांची नदी हिमालयाच्या शिखरांमध्ये वास करते.
महेश्वरजटावारि एवं द्वैविध्यम् आगतम् विन्ध्यस्य दक्षिणे गङ्गा गौतमी सा निगद्यते उत्तरे सापि विन्ध्यस्य भागीरथ्य् अभिधीयते
महेश्वराच्या जटांतील पाणी असे दोन भाग झाले: विंध्याच्या दक्षिणेला तिला गौतमी गंगा म्हणतात आणि विंध्याच्या उत्तरेला भागीरथी असे नाव आहे.
न मनस् तृप्तिम् आधत्ते कथाः शृण्वत् त्वयेरिताः पृथक् तीर्थफलं श्रोतुं प्रवृत्तं मम मानसम्
तू सांगितलेल्या कथा ऐकूनही माझ्या मनाला समाधान मिळत नाही; तीर्थांचे फळ काय आहे हे जाणून घेण्याची माझ्या मनाची ओढ आहे.
क्रमशो ब्राह्मणानीतां गङ्गां मे प्रथमं वद पृथक् तीर्थफलं पुण्यं सेतिहासं यथाक्रमम्
ब्राह्मणांनी आणलेली गंगा प्रथम मला क्रमाने सांग, आणि वेगवेगळ्या तीर्थांचे पुण्य, फळ आणि त्यांच्या कथा सुद्धा सांग.
तीर्थानां च पृथग् भावं फलं माहात्म्यम् एव च सर्वं वक्तुं न शक्नोमि न च त्वं श्रवणे क्षमः
सर्व तीर्थांचे वेगळेपण, फळ आणि महात्म्य सांगणे मला शक्य नाही, आणि तुलाही ते सर्व ऐकणे शक्य नाही.
तथापि किंचिद् वक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः यान्य् उक्तानि च तीर्थानि श्रुतिवाक्यानि यानि च
तरीही मी काही सांगतो, तू लक्षपूर्वक ऐक, नारद. जी तीर्थे आणि श्रुतीतील वचने सांगितली आहेत ती मी सांगतो.
तानि वक्ष्यामि संक्षेपान् नमस्कृत्वा त्रिलोचनम् यत्रासौ भगवान् आसीत् प्रत्यक्षस् त्र्यम्बको मुने
ती सर्व मी संक्षेपाने सांगतो, त्रिनेत्राला वंदन करून, जिथे भगवान त्र्यंबक प्रत्यक्ष प्रकट झाले होते, हे मुनी.
त्र्यम्बकं नाम तत् तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् वाराहम् अपरं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
त्र्यंबक नावाचे ते तीर्थ भोग आणि मोक्ष देणारे आहे; दुसरे तीर्थ म्हणजे वाराह, जे तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे.
तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि नाम विष्णोर् यथाभवत् पुरा देवान् पराभूय यज्ञम् आदाय राक्षसः
त्याचे स्वरूप आणि विष्णूचे नाव कसे पडले ते मी सांगतो; पूर्वी एका राक्षसाने देवांना हरवून यज्ञ पळवला.
रसातलम् अनुप्राप्तः सिन्धुसेन इति श्रुतः यज्ञे तलम् अनुप्राप्ते निर्यज्ञा ह्य् अभवन् मही
तो राक्षस पाताळात गेला, त्याचे नाव सिंधुसेन असे होते; यज्ञ पाताळात गेल्यावर पृथ्वीवर यज्ञ उरला नाही.
नायं लोको ऽस्ति न परो यज्ञे नष्ट इतीत्वराः सुरास् तम् एव विविशू रसातलम् अनुद्विषम्
यज्ञ नष्ट झाल्याने ना हा लोक उरला ना परलोक; त्यामुळे देव घाबरले आणि त्या राक्षसाच्या मागे पाताळात गेले.
नाशक्नुवंस् तु तं जेतुं देवा इन्द्रपुरोगमाः विष्णुं पुराणपुरुषं गत्वा तस्मै न्यवेदयन्
इंद्रासह सर्व देव त्याला जिंकू शकले नाहीत; मग ते पुरातन पुरुष विष्णूकडे गेले आणि त्याला सर्व सांगितले.
राक्षसस्य तु तत् कर्म यज्ञभ्रंशम् अशेषतः ततः प्रोवाच भगवान् वाराहं वपुर् आस्थितः
त्या राक्षसाने यज्ञाचा संपूर्ण नाश केला होता; तेव्हा भगवान वाराह रूप धारण करून बोलू लागले.
शङ्खचक्रगदापाणिर् गत्वा चैव रसातलम् आनयिष्ये मखं पुण्यं हत्वा राक्षसपुंगवान्
शंख, चक्र आणि गदा हातात घेऊन, मी रसातळात जाईन आणि ते पुण्य यज्ञ परत आणीन, राक्षसांच्या पुढाऱ्यांना मारून.
स्वः प्रयान्तु सुराः सर्वे व्येतु वो मानसो ज्वरः येन गङ्गा तलं प्राप्ता पथा तेनैव चक्रधृक्
सर्व देवांनी स्वर्गात परत जावे, तुमच्या मनातील चिंता दूर होवो. ज्या मार्गाने गंगा तळाशी पोहोचली, त्याच मार्गाने चक्रधारी जाईल.
जगाम तरसा पुत्र भुवं भित्त्वा रसातलम् स वराहवपुः श्रीमान् रसातलनिवासिनः
माझ्या मुला, तो तेजस्वी वराहरूपाने, पृथ्वी फोडून, लगेच रसातळात गेला आणि तिथल्या रहिवाशांमध्ये पोहोचला.
राक्षसान् दानवान् हत्वा मुखे धृत्वा महाध्वरम् वाराहरूपी भगवान् मखम् आदाय यज्ञभुक्
राक्षस आणि दानवांना मारून, वराहरूपातील भगवानाने मोठा यज्ञ तोंडात धरला आणि यज्ञाचा स्वीकार केला.
येन प्राप तलं विष्णुः पथा तेनैव शत्रुजित् मुखे न्यस्य महायज्ञं निश्चक्राम रसातलात्
ज्या मार्गाने विष्णू तळाशी गेला, त्याच मार्गाने शत्रूंचा जिंकणारा, मोठा यज्ञ तोंडात ठेवून, रसातळातून बाहेर आला.
तत्र ब्रह्मगिरौ देवाः प्रतीक्षां चक्रिरे हरेः पथस् तस्माद् विनिःसृत्य गङ्गास्रवणम् अभ्यगात्
त्या ब्रह्मगिरी पर्वती, देवता हरिच्या मार्गाची वाट पाहत होत्या. तिथून तो बाहेर येऊन गंगास्रोताजवळ गेला.
प्राक्षालयच् च स्वाङ्गानि असृग्लिप्तानि नारद गङ्गाम्भसा तत्र कुण्डं वाराहम् अभवत् ततः
नारद, तिथे त्याने गंगाजलाने रक्ताने माखलेले आपले अंग धुतले; तिथे वराह नावाचे कुंड तयार झाले.
मुखे न्यस्तं महायज्ञं देवानां पुरतो हरिः दत्तवांस् त्रिदशश्रेष्ठो मुखाद् यज्ञो ऽभ्यजायत
मोठा यज्ञ तोंडात ठेवून, देवतांसमोर, श्रेष्ठ हरिने तो यज्ञ दिला आणि त्याच्या तोंडातून यज्ञ प्रकट झाला.
ततः प्रभृति यज्ञाङ्गं प्रधानं स्रुव उच्यते वाराहरूपम् अभवद् एवं वै कारणान्तरात्
त्या वेळेपासून यज्ञातील मुख्य स्रुवा 'वराहरूप' म्हणून ओळखला जाऊ लागला; दुसऱ्या कारणानेही असे झाले.
तस्मात् पुण्यतमं तीर्थं वाराहं सर्वकामदम् तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्
म्हणून वराह तीर्थ हे सर्वात पवित्र आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे; तिथे स्नान आणि दान केल्याने सर्व यज्ञांचे फळ मिळते.
तत्र स्थितो ऽपि यः कश्चित् पितॄन् स्मरति पुण्यकृत् विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः पितरः स्वर्गम् आप्नुयुः
जो कोणी तिथे राहूनही पवित्र भावनेने पितरांचे स्मरण करतो, त्याचे पितर सर्व पापांतून मुक्त होऊन स्वर्गाला जातात.
कुशावर्तस्य माहात्म्यम् अहं वक्तुं न ते क्षमः तस्य स्मरणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन् नरः
कुशावर्ताचे महात्म्य मी सांगू शकत नाही; केवळ त्याचे स्मरण केल्याने माणूस कृतार्थ होतो.
कुशावर्तम् इति ख्यातं नराणां सर्वकामदम् कुशेनावर्तितं यत्र गौतमेन महात्मना
कुशावर्त हे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे म्हणून प्रसिद्ध आहे, जिथे महात्मा गौतमाने कुशाच्या गाठीने ती वळव केली.
कुशेनावर्तयित्वा तु आनयाम् आस तां मुनिः तत्र स्नानं च दानं च पितॄणां तृप्तिदायकम्
कुशाच्या गाठीने वळव करून, त्या ऋषीने तिला तिथे आणले; तिथे स्नान आणि दान केल्याने पितरांना तृप्ती मिळते.
नीलगङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा निःसृता नीलपर्वतात् तत्र स्नानादि यत् किंचित् करोति प्रयतो नरः
नीलगंगा ही नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असून, नील पर्वतावरून उगम पावते; तिथे भक्तीने जो काही स्नानादी करतो—
सर्वं तद् अक्षयं विद्यात् पितॄणां तृप्तिदायकम् विश्रुतं त्रिषु लोकेषु कपोतं तीर्थम् उत्तमम्
ते सर्व अक्षय समजावे, पितरांना तृप्ती देणारे आहे; कपोत तीर्थ हे तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहे.