भावदुष्टिं परित्यज्य स्वधर्मपरिनिष्ठितः श्रान्तसंवाहनं कुर्वन् दद्याद् अन्नं यथोचितम्
वाईट भावना सोडून, आपल्या धर्मात निष्ठा ठेवून, थकलेल्या लोकांना मालिश करावी आणि योग्य अन्न द्यावे.
अकिंचनेभ्यः साधुभ्यो दद्याद् वस्त्राणि कम्बलान् शृण्वन् हरिकथां दिव्यां तथा गङ्गासमुद्भवाम् अनेन विधिना गच्छन् सम्यक् तीर्थफलं लभेत्
गरिबांना आणि सज्जनांना वस्त्रे, कंबळे द्यावीत, हरिकथा आणि गंगोत्पत्तीची दिव्य गोष्ट ऐकावी; या पद्धतीने वागल्यास तीर्थाचे संपूर्ण फळ मिळते.
त्र्यम्बकश् च इति प्राह गौतमं मुनिभिर् वृतम्
त्र्यंबकाने, सभोवती ऋषिमुनी असलेल्या गौतमाशी असे सांगितले.
द्विहस्तमात्रे तीर्थानि संभविष्यन्ति गौतम सर्वत्राहं संनिहितः सर्वकामप्रदस् तथा
गौतम, प्रत्येक दोन हातांच्या अंतरावर तीर्थे निर्माण होतील; मी सर्वत्र आहे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.
नर्मदा तु सरिच्छ्रेष्ठा पर्वते ऽमरकण्टके यमुना संगता तत्र प्रभासे तु सरस्वती
नर्मदा ही नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असून अमरकंटक पर्वतावर आहे; तिथे यमुनाही मिळते, आणि प्रभास येथे सरस्वती आहे.
कृष्णा भीमरथी चैव तुङ्गभद्रा तु नारद तिसृणां संगमो यत्र तत् तीर्थं मुक्तिदं नृणाम्
कृष्णा, भीमरथी आणि तुंगभद्रा या तिघी ज्या ठिकाणी एकत्र येतात, त्या तीर्थामुळे माणसांना मुक्ती मिळते, हे नारद.
पयोउष्णी संगता यत्र तत्रत्या तच् च मुक्तिदम् इयं तु गौतमी वत्स यत्र क्वापि ममाज्ञया
जिथे पयोष्णी मिळते, तो स्थानही मुक्तिदायक आहे; पण ही गौतमी, बाळा, माझ्या आज्ञेने जिथे तिथे आहे.
सर्वेषां सर्वदा नॄणां स्नानान् मुक्तिं प्रदास्यति किंचित्काले पुण्यतमं किंचित्तीर्थं सुरागमे
सर्व लोकांना, सर्व काळात, इथे स्नान केल्याने मुक्ती मिळते; काही काळात काही तीर्थे फार पवित्र असतात, काही देवांच्या आगमनाच्या वेळी.
सर्वेषां सर्वदा तीर्थं गौतमी नात्र संशयः तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च योजनानां शतद्वये
सर्व लोकांसाठी, सर्व वेळेसाठी, गौतमी हेच तीर्थ आहे—यात शंका नाही; तिचे विस्तार तीन कोटी, अर्धी कोटी आणि दोनशे योजनांपर्यंत आहे.
तीर्थानि मुनिशार्दूल संभविष्यन्ति गौतम इयं माहेश्वरी गङ्गा गौतमी वैष्णवीति च
ऋषीश्रेष्ठा, गौतम, इथे अनेक तीर्थे निर्माण होतील; ही माहेश्वरी गंगा, गौतमी आणि वैष्णवी म्हणूनही ओळखली जाते.
ब्राह्मी गोदावरी नन्दा सुनन्दा कामदायिनी ब्रह्मतेजःसमानीता सर्वपापप्रणाशनी
ब्राह्मी, गोदावरी, नंदा, सुनंदा, कामदायिनी—या सर्व ब्रह्मतेजाने निर्माण झालेल्या असून, सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या आहेत.
स्मरणाद् एव पापौघहन्त्री मम सदा प्रिया पञ्चानाम् अपि भूतानाम् आपः श्रेष्ठत्वम् आगताः
फक्त स्मरणानेच ती पापांचे ढग नष्ट करते आणि मला नेहमी प्रिय आहे; पाच तत्वांमध्ये पाण्याला श्रेष्ठत्व प्राप्त झाले आहे.
तत्रापि तीर्थभूतास् तु तस्माद् आपः पराः स्मृताः तासां भागीरथी श्रेष्ठा ताभ्यो ऽपि गौतमी तथा
त्यातही जी पाणी तीर्थरूप आहेत, ती सर्वश्रेष्ठ मानली जातात; त्यात भागीरथी श्रेष्ठ आहे, आणि गौतमी तिच्याइतकीच आहे.
आनीता सजटा गङ्गा अस्या नान्यच् छुभावहम् स्वर्गे भुवि तले वापि तीर्थं सर्वार्थदं मुने
जटा असलेल्या गंगेला येथे आणले गेले; दुसरे काहीही इतके शुभ देत नाही. स्वर्गात, पृथ्वीवर किंवा पाताळातही, हे तीर्थ सर्व काही देते, हे मुनी.
इत्य् एतत् कथितं पुत्र गौतमाय महात्मने साक्षाद् धरेण तुष्टेन मया तव निवेदितम्
माझ्या मुला, हरि यांनी स्वतः प्रसन्न होऊन हे सर्व महात्मा गौतम यांना सांगितले होते, आणि मी ते तुला सांगितले.
एवं सा गौतमी गङ्गा सर्वेभ्यो ऽप्य् अधिका मता तत्स्वरूपं च कथितं कुतो ऽन्या श्रवणस्पृहा
अशा प्रकारे ती गौतमी गंगा सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ मानली जाते; तिचे खरे स्वरूप सांगितले आहे—मग दुसऱ्या कुणाची ऐकण्याची इच्छा कशाला?
द्विविधा सैव गदिता एकापि सुरसत्तम एको भेदस् तु कथितो ब्राह्मणेनाहृतो यतः
ती एक असूनही दोन प्रकारांनी सांगितली गेली आहे, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या; त्यातील एक भाग ब्राह्मणाने आणलेला सांगितला आहे.
क्षत्रियेणापरो ऽप्य् अंशो जटास्व् एव व्यवस्थितः भवस्य देवदेवस्य आहृतस् तद् वदस्व मे
दुसरा भाग क्षत्रियाने आणला आणि तो देवाधिदेव भवानच्या जटांमध्येच राहिला; त्याबद्दल मला सांग.
वैवस्वतान्वये जात इक्ष्वाकुकुलसंभवः पुरा वै सगरो नाम राजासीद् अतिधार्मिकः
वैवस्वताच्या वंशात, इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला, पूर्वी सगर नावाचा एक अतिशय धर्मनिष्ठ राजा होता.
यज्वा दानपरो नित्यं धर्माचारविचारवान् तस्य भार्याद्वयं चासीत् पतिभक्तिपरायणम्
तो नेहमी यज्ञ करणारा, दान देणारा, धर्माचरणात आणि विचारात मग्न असायचा; त्याला दोन पत्नी होत्या, दोघीही पतीभक्त होत्या.
तस्य वै संततिर् नाभूद् इति चिन्तापरो ऽभवत् वसिष्ठं गृहम् आहूय संपूज्य विधिवत् ततः
त्याला संतती नव्हती म्हणून तो चिंतेत पडला; त्याने वसिष्ठांना घरी बोलावून यथायोग्य पूजा केली आणि—
उवाच वचनं राजा संततेः कारणं प्रति इति तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा राजानम् अब्रवीत्
राजाने त्यांना संततीसाठी कारण विचारले; ती वचने ऐकून, ऋषींनी ध्यान करून राजाला उत्तर दिले.
सपत्नीकः सदा राजन्न् ऋषिपूजापरो भव
राजा, नेहमी पत्नींसह ऋषींची पूजा करत राहा.
इत्य् उक्त्वा स मुनिर् विप्र यथास्थानं जगाम ह एकदा तस्य राजर्षेर् गृहम् आगात् तपोनिधिः
असे सांगून तो ऋषी आपल्या स्थानावर गेला; एकदा तो तपश्चर्येचा खजिना त्या राजर्षीच्या घरी आला.
तस्यर्षेः पूजनं चक्रे स संतुष्टो ऽब्रवीद् वचम् वरं ब्रूहि महाभागेत्य् उक्ते पुत्रान् स चावृणोत्
त्याने त्या ऋषीची पूजा केली; ऋषी संतुष्ट होऊन म्हणाले, 'महाभागा, वर माग.' असे ऐकून त्याने पुत्र मागितले.
स मुनिः प्राह राजानम् एकस्यां वंशधारकः पुत्रो भूयात् तथान्यस्यां षष्टिसाहस्रकं सुताः
ऋषींनी राजाला सांगितले, 'एका पत्नीला वंश चालवणारा पुत्र होवो, आणि दुसरीला साठ हजार पुत्र होवोत.'
वरं दत्त्वा मुनौ याते पुत्रा जाताः सहस्रशः स यज्ञान् सुबहूंश् चक्रे हयमेधान् सुदक्षिणान्
ऋषींनी वर दिल्यावर आणि ते निघून गेल्यावर, त्या राजाला हजारो पुत्र झाले; त्याने अनेक यज्ञ केले, उत्तम दक्षिणा असलेले अश्वमेध यज्ञ केले.
एकस्मिन् हयमेधे वै दीक्षितो विधिवन् नृपः पुत्रान् न्ययोजयद् राजा ससैन्यान् हयरक्षणे
एका अश्वमेध यज्ञात, राजा विधीपूर्वक दीक्षित झाला; राजाने आपल्या पुत्रांना सैन्यासह घोड्याच्या रक्षणासाठी नेमले.
क्वचिद् अन्तरम् आसाद्य हयं जह्रे शतक्रतुः मार्गमाणाश् च ते पुत्रा नैवापश्यन् हयं तदा
एका ठिकाणी इंद्राने घोडा पळवला; पुत्र शोधू लागले, पण त्यांना त्या वेळी घोडा सापडला नाही.
सहस्राणां तथा षष्टिर् नानायुद्धविशारदाः तेषु पश्यत्सु रक्षांसि पुत्रेषु सगरस्य हि
साठ हजार पुत्र, विविध युद्धकौशल्य असलेले, पाहताना सगराच्या पुत्रांमध्ये राक्षस दिसले.