यष्टा क्रतुर् यान्य् अपि साधनानि ऋत्विक्प्रदेशं फलदेशकालाः त्वम् एव शंभो परमार्थतत्त्वं वदन्ति यज्ञाङ्गमयं वपुस् ते
तूच यजमान, यज्ञ आणि सर्व साधने; ऋत्विकाचा स्थान, फळ मिळण्याचे स्थान आणि काळ—हे सर्व तूच आहेस, हे शंभो; तुझे रूप यज्ञाच्या अंगांनी बनले आहे, असे म्हणतात.
कर्ता प्रदाता प्रतिभूः प्रदानं सर्वज्ञसाक्षी पुरुषः परश् च प्रत्यात्मभूतः परमार्थरूपस् त्वम् एव सर्वं किम् उ वाग्विलासैः
तूच कर्ता, दाता, हमी, दान, सर्वज्ञ साक्षी, श्रेष्ठ पुरुष, प्रत्येक आत्म्यात वास करणारा, आणि अंतिम सत्य—तूच सर्व काही आहेस; मग शब्दांच्या खेळाची गरजच काय?
न वेदशास्त्रैर् गुरुभिः प्रदिष्टो न नासि बुद्ध्यादिभिर् अप्रधृष्यः अजो ऽप्रमेयः शिवशब्दवाच्यस् त्वम् अस्ति सत्यं भगवन् नमस् ते
तुम्ही वेदशास्त्रांनी किंवा गुरूंनी सांगितलेले नाही, बुद्धीने किंवा इतर कोणत्याही उपायांनी समजता येत नाही. तुम्ही अजन्मा, मोजता न येणारे, 'शिव' या नावाने ओळखले जाणारे आहात. हे भगवंता, हे खरे आहे; मी तुम्हाला नमस्कार करतो.
आत्मैकतां स्वप्रकृतिं कदाचिद् ऐक्षच् छिवः संपद् इयं ममेति पृथक् तदैवाभवद् अप्रतर्क्य अचिन्त्यप्रभावो बहुविश्वमूर्तिः
एकदा शिवांनी स्वतःची एकता आणि स्वतःची खरी प्रकृती पाहिली. 'हे माझे, ते माझे नाही' अशी संपत्ती पाहून, त्याच क्षणी ते अगम्य, विचारात न येणारे, अनंत सामर्थ्याचे आणि अनेक विश्वरूप झाले.
भावे ऽभिवृद्धा च भवे भवे च स्वकारणं कारणम् आस्थिता च नित्या शिवा सर्वसुलक्षणा वा विलक्षणा विश्वकरस्य शक्तिः
सर्व जगात प्रत्येक जन्मात, ती स्वतःच्या कारणाचा कारण म्हणून कायम असते. ती शाश्वत, मंगल, सर्व गुणांनी युक्त किंवा त्याहून वेगळी, विश्वनिर्मात्याची शक्ती आहे.
उत्पादनं संस्थितिर् अन्नवृद्धि लयाः सतां यत्र सनातनास् ते एकैव मूर्तिर् न समस्ति किंचिद् असाध्यम् अस्या दयिता हरस्य
सृष्टी, पालन, अन्नाची वाढ आणि सर्व प्राण्यांचा लय — हे सर्व शाश्वत कार्य तिच्यातच आहे. हराच्या प्रियेला काहीही अशक्य नाही.
यदर्थम् अन्नानि धनानि जीवा यच्छन्ति कुर्वन्ति तपांसि धर्मान् सापीयम् अम्बा जगतो जनित्री प्रिया तु सोमस्य महासुकीर्तिः
जिच्यासाठी लोक अन्न, धन, प्राण अर्पण करतात, तप आणि धर्मकर्म करतात — तीच ही आई, जगाची जननी, सोमाची प्रिय, आणि मोठ्या कीर्तीची आहे.
यद् ईक्षितं काङ्क्षति वासवो ऽपि यन्नामतो मङ्गलम् आप्नुयाच् च या व्याप्य विश्वं विमलीकरोति सोमा सदा सोमसमानरूपा
जिला पाहण्यासाठी इंद्रही इच्छितो, जिच्या नावाने मंगल मिळते, जी संपूर्ण विश्व व्यापून ते निर्मळ करते — ती नेहमीच सोमासारखी, सोमासमान रूप असलेली आहे.
ब्रह्मादिजीवस्य चराचरस्य बुद्ध्यक्षिचैतन्यमनःसुखानि यस्याः प्रसादात् फलवन्ति नित्यं वागीश्वरी लोकगुरोः सुरम्या
जिच्या कृपेने ब्रह्मा आणि सर्व सजीव-निर्जीव प्राण्यांचे बुद्धी, इंद्रिये, चैतन्य आणि सुख फळते — ती वागीश्वरी, जगाच्या गुरूची सुंदर पत्नी आहे.
चतुर्मुखस्यापि मनो मलीनं किम् अन्यजन्तोर् इति चिन्त्य माता गङ्गावतारं विविधैर् उपायैः सर्वं जगत् पावयितुं चकार
चार मुखांचा ब्रह्माचा मनसुद्धा मलिन असेल तर इतर प्राण्यांचे काय? म्हणूनच, गंगा मातेने विविध उपायांनी संपूर्ण जग शुद्ध करण्यासाठी अवतार घेतला.
श्रुतीः समालक्ष्य हरप्रभुत्वं विश्वस्य लोकः सकलैः प्रमाणैः कृत्वा च धर्मान् बुभुजे च भोगान् विभूतिर् एषा तु सदाशिवस्य
श्रुती, हराचे प्रभुत्व आणि संपूर्ण विश्व सर्व प्रमाणांनी विचारात घेऊन, तिने धर्मकर्म केले आणि सुख उपभोगले — हीच सदाशिवाची महिमा आहे.
कार्यक्रियाकारकसाधनानां वेदोदितानाम् अथ लौकिकानाम् यत् साध्यम् उत्कृष्टतमं प्रियं च प्रोक्ता च सा सिद्धिर् अनादिकर्तुः
वेदांनी सांगितलेल्या किंवा लोकांनी वापरलेल्या सर्व कार्य, करणारे, साधने आणि उपायांमध्ये जे सर्वोच्च, श्रेष्ठ आणि प्रिय आहे, तेच आद्यकर्त्याचे सिद्धी मानले जाते.
ध्यात्वा वरं ब्रह्म परं प्रधानं यत् सारभूतं यद् उपासितव्यम् यत् प्राप्य मुक्ता न पुनर् भवन्ति सद्योगिनो मुक्तिर् उमापतिः सः
सर्वोत्तम, परब्रह्म, श्रेष्ठ तत्त्व, ज्याची उपासना करावी अशी सारभूत गोष्ट — ज्याला प्राप्त झाल्यावर खरे योगी मुक्त होतात आणि पुन्हा जन्म घेत नाहीत — तोच उमापती, मुक्ती देणारा आहे.
यथा यथा शंभुर् अमेयमाया रूपाणि धत्ते जगतो हिताय तद्योगयोग्यानि तथैव धत्से पतिव्रतात्वं त्वयि मातर् एवम्
जसा शंभू, अगम्य मायेमुळे, जगाच्या कल्याणासाठी अनेक रूपे घेतो, तशीच, हे माते, तुम्हीही त्याच्या योगानुसार पतिव्रता रूप धारण करता.
इत्य् एवं स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् वृषभध्वजः उमया सहितः श्रीमान् गणेशादिगणैर् वृतः
अशा प्रकारे स्तुती करत असताना, त्याच्या समोर वृषभध्वज, उमेसह, श्रीमंत, गणेश आणि इतर गणांनी वेढलेले प्रकट झाले.
साक्षाद् आगत्य तं शंभुः प्रसन्नो वाक्यम् अब्रवीत्
स्वतः शंभू प्रत्यक्ष येऊन, प्रसन्न होऊन त्याच्याशी बोलले.
किं ते गौतम दास्यामि भक्तिस्तोत्रव्रतैः शुभैः परितुष्टो ऽस्मि याचस्व देवानाम् अपि दुष्करम्
"गौतम, तुला काय द्यावे? तुझ्या भक्ती, स्तुती आणि शुभ व्रतांनी मी प्रसन्न आहे. देवांनाही कठीण वाटेल असे काही हवे असेल तर माग."
इति श्रुत्वा जगन्मूर्तेर् वाक्यं वाक्यविशारदः हर्षबाष्पपरीताङ्गो गौतमः पर्यचिन्तयत्
जगाच्या मूर्तीचे हे शब्द ऐकून, वाक्प्रवीण गौतम आनंदाश्रूंनी भरून, गहिवरून गेला आणि विचार करू लागला.
अहो दैवम् अहो धर्मो ह्य् अहो वै विप्रपूजनम् अहो लोकगतिश् चित्रा अहो धातर् नमो ऽस्तु ते
"अहो, काय भाग्य! अहो, काय धर्म! अहो, खरोखरच ब्राह्मणांची पूजा! अहो, किती अद्भुत आहे जगाचा प्रवास! अहो, धाता, तुला नमस्कार असो!"
जटास्थितां शुभां गङ्गां देहि मे त्रिदशार्चित यदि तुष्टो ऽसि देवेश त्रयीधाम नमो ऽस्तु ते
"तुझ्या जटांमध्ये वसणारी, देवांनी पूजलेली शुभ गंगा मला दे. जर तू प्रसन्न असशील, हे देवांचे अधिपती, त्रैविद्याचा आधार, तुला नमस्कार!"
त्रयाणाम् उपकारार्थं लोकानां याचितं त्वया आत्मनस् तूपकाराय तद् याचस्वाकुतोभयः
तुम्ही हे वर तीनही लोकांच्या कल्याणासाठी मागितले; आता स्वतःसाठीही काही मागा, निर्भय राहा.
स्तोत्रेणानेन ये भक्तास् त्वां च देवीं स्तुवन्ति वै सर्वकामसमृद्धाः स्युर् एतद् धि वरयाम्य् अहम्
हे देवी, जे भक्त या स्तोत्राने तुझी स्तुती करतील, त्यांना सर्व इच्छित सुखसमृद्धी मिळेल—हा वर मी देतो.
एवम् अस्त्व् इति देवेशः परितुष्टो ऽब्रवीद् वचः अन्यान् अपि वरान् मत्तो याचस्व विगतज्वरः
असं ऐकून, देवांचा स्वामी संतुष्ट होऊन म्हणाला, 'आता अजून काही वर माझ्याकडून माग, चिंता करू नकोस.'
एवम् उक्तस् तु हर्षेण गौतमः प्राह शंकरम्
असं ऐकून, गौतम आनंदाने शंकराला म्हणाला.
इमां देवीं जटासंस्थां पावनीं लोकपावनीम् तव प्रियां जगन्नाथ उत्सृज ब्रह्मणो गिरौ
हे जगन्नाथा, तुझ्या जटांमध्ये वसणारी, जगाला पावन करणारी, तुझी प्रिय अशी ही देवी ब्रह्मगिरी पर्वतावर मुक्त कर.
सर्वासां तीर्थभूता तु यावद् गच्छति सागरम् ब्रह्महत्यादिपापानि मनोवाक्कायिकानि च
ती सर्व तीर्थांचे स्वरूप असलेली नदी जेव्हा पर्यंत समुद्राकडे वाहते, तोपर्यंत ब्रह्महत्या वगैरे पापे, मन, वाणी आणि शरीराने केलेली,
स्नानमात्रेण सर्वाणि विलयं यान्तु शंकर चन्द्रसूर्योपरागे च अयने विषुवे तथा
फक्त स्नान केल्यानेच ती सर्व पापे नष्ट होवोत, हे शंकरा, विशेषतः चंद्रसूर्यग्रहण, अयन आणि विषुव काळात.
संक्रान्तौ वैधृतौ पुण्यतीर्थेष्व् अन्येषु यत् फलम् अस्यास् तु स्मरणाद् एव तत् पुण्यं जायतां हर
संक्रांती, वैधृति किंवा इतर पवित्र तीर्थांमध्ये जे पुण्य मिळतं, तेच पुण्य फक्त तिचं स्मरण केल्याने मिळो, हे हर.
श्लाघ्यं कृते तपः प्रोक्तं त्रेतायां यज्ञकर्म च द्वापरे यज्ञदाने च दानम् एव कलौ युगे
कृतयुगात तप श्रेष्ठ मानलं जातं, त्रेतायुगात यज्ञ, द्वापरयुगात यज्ञ आणि दान, पण कलियुगात फक्त दानच श्रेष्ठ आहे.
युगधर्माश् च ये सर्वे देशधर्मास् तथैव च देशकालादिसंयोगे यो धर्मो यत्र शस्यते
प्रत्येक युगाचे आणि प्रदेशाचे धर्म असेच ठरलेले आहेत; ज्या ठिकाणी आणि ज्या काळात जो धर्म योग्य आहे, तोच पाळावा.