कैलासशिखरं गत्वा गौतमो भगवान् ऋषिः किं चकार तपो वापि कां चक्रे स्तुतिम् उत्तमाम्
कैलास शिखरावर पोहोचल्यावर, त्या पूज्य गौतम ऋषीने काय केले? त्याने तपस्या केली का, की एखादी उत्तम स्तुती रचली?
गिरिं गत्वा ततो वत्स वाचं संयम्य गौतमः आस्तीर्य स कुशान् प्राज्ञः कैलासे पर्वतोत्तमे
पर्वतावर गेल्यावर, गौतमाने आपली वाणी संयमित केली, कुशांचे आसन घातले आणि त्या श्रेष्ठ कैलास पर्वतावर शांतीने बसला.
उपविश्य शुचिर् भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततो जगौ अपतत् पुष्पवृष्टिश् च स्तूयमाने महेश्वरे
शुद्ध होऊन, तो बसला आणि मग त्याने ही स्तुती गायली; महेश्वराचे गुणगान होत असताना, फुलांची वृष्टी झाली.
भोगार्थिनां भोगम् अभीप्सितं च दातुं महान्त्य् अष्टवपूंषि धत्ते सोमो जनानां गुणवन्ति नित्यं देवं महादेवम् इति स्तुवन्ति
जे लोक भोगांची इच्छा करतात, त्यांना हवे तसे सुख देण्यासाठी, सोम देव आठ मोठ्या रूपे धारण करतो, नेहमीच गुणांनी युक्त असतो; म्हणून लोक देव, महादेव यांची स्तुती करतात.
कर्तुं स्वकीयैर् विषयैः सुखानि भर्तुं समस्तं सचराचरं च संपत्तये ह्य् अस्य विवृद्धये च महीमयं रूपम् इतीश्वरस्य
स्वतःच्या क्षेत्रांतील सुख निर्माण करण्यासाठी, सर्व चराचर जगाचे पालन करण्यासाठी, समृद्धी आणि वाढीसाठी, प्रभू पृथ्वीचे रूप धारण करतो, असे म्हणतात.
सृष्टेः स्थितेः संहरणाय भूमेर् आधारम् आधातुम् अपां स्वरूपम् भेजे शिवः शान्ततनुर् जनानां सुखाय धर्माय जगत् प्रतिष्ठितम्
सृष्टी, स्थिती आणि संहारासाठी, पृथ्वीला आधार देण्यासाठी, शिवाने शांत रूप घेऊन, लोकांच्या सुखासाठी आणि धर्मासाठी, जगाच्या स्थैर्यासाठी पाण्याचे रूप धारण केले.
कालव्यवस्थाम् अमृतस्रवं च जीवस्थितिं सृष्टिम् अथो विनाशनम् मुदं प्रजानां सुखम् उन्नतिं च चक्रे ऽर्कचन्द्राग्निमयं शरीरम्
काळाची व्यवस्था, अमृताचा प्रवाह, जीवांची स्थिती, सृष्टी आणि विनाश, प्रजांचे आनंद, सुख आणि वाढ यासाठी, त्याने सूर्य, चंद्र आणि अग्नीचे रूप घेतले.
वृद्धिं गतिं शक्तिम् अथाक्षराणि जीवव्यवस्थां मुदम् अप्य् अनेकाम् स्रष्टुं कृतं वायुर् इतीशरूपं त्वं वेत्सि नूनं भगवन् भवन्तम्
वाढ, गती, शक्ती आणि अक्षरांचे निर्माण, जीवांची व्यवस्था आणि अनेक प्रकारचे आनंद निर्माण करण्यासाठी, प्रभूने वायूचे रूप घेतले; हे भगवन्, तू स्वतःला नक्कीच ओळखतोस.
भेदैर् विना नैव कृतिर् न धर्मो नात्मीयम् अन्यन् न दिशो ऽन्तरिक्षम् द्यावापृथिव्यौ न च भुक्तिमुक्ती तस्माद् इदं व्योमवपुस् तवेश
भेदांशिवाय कोणतेही कर्म नाही, धर्म नाही, आपले काही नाही, दुसरे काही नाही, दिशा नाहीत, आकाश नाही, स्वर्ग आणि पृथ्वी नाहीत, ना भोग ना मोक्ष; म्हणूनच, हे ईश्वर, हे आकाशरूप तुझेच आहे.
धर्मं व्यवस्थापयितुं व्यवस्य ऋक्सामशास्त्राणि यजुश् च शाखाः लोके च गाथाः स्मृतयः पुराणम् इत्यादिशब्दात्मकताम् उपैति
धर्माची स्थापना करण्यासाठी, तू ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेदाच्या शाखा ठरवल्यास, आणि लोकांत गाथा, स्मृती, पुराणे—हे सर्व शब्दरूप घेतात.
यष्टा क्रतुर् यान्य् अपि साधनानि ऋत्विक्प्रदेशं फलदेशकालाः त्वम् एव शंभो परमार्थतत्त्वं वदन्ति यज्ञाङ्गमयं वपुस् ते
तूच यजमान, यज्ञ आणि सर्व साधने; ऋत्विकाचा स्थान, फळ मिळण्याचे स्थान आणि काळ—हे सर्व तूच आहेस, हे शंभो; तुझे रूप यज्ञाच्या अंगांनी बनले आहे, असे म्हणतात.
कर्ता प्रदाता प्रतिभूः प्रदानं सर्वज्ञसाक्षी पुरुषः परश् च प्रत्यात्मभूतः परमार्थरूपस् त्वम् एव सर्वं किम् उ वाग्विलासैः
तूच कर्ता, दाता, हमी, दान, सर्वज्ञ साक्षी, श्रेष्ठ पुरुष, प्रत्येक आत्म्यात वास करणारा, आणि अंतिम सत्य—तूच सर्व काही आहेस; मग शब्दांच्या खेळाची गरजच काय?
न वेदशास्त्रैर् गुरुभिः प्रदिष्टो न नासि बुद्ध्यादिभिर् अप्रधृष्यः अजो ऽप्रमेयः शिवशब्दवाच्यस् त्वम् अस्ति सत्यं भगवन् नमस् ते
तुम्ही वेदशास्त्रांनी किंवा गुरूंनी सांगितलेले नाही, बुद्धीने किंवा इतर कोणत्याही उपायांनी समजता येत नाही. तुम्ही अजन्मा, मोजता न येणारे, 'शिव' या नावाने ओळखले जाणारे आहात. हे भगवंता, हे खरे आहे; मी तुम्हाला नमस्कार करतो.
आत्मैकतां स्वप्रकृतिं कदाचिद् ऐक्षच् छिवः संपद् इयं ममेति पृथक् तदैवाभवद् अप्रतर्क्य अचिन्त्यप्रभावो बहुविश्वमूर्तिः
एकदा शिवांनी स्वतःची एकता आणि स्वतःची खरी प्रकृती पाहिली. 'हे माझे, ते माझे नाही' अशी संपत्ती पाहून, त्याच क्षणी ते अगम्य, विचारात न येणारे, अनंत सामर्थ्याचे आणि अनेक विश्वरूप झाले.
भावे ऽभिवृद्धा च भवे भवे च स्वकारणं कारणम् आस्थिता च नित्या शिवा सर्वसुलक्षणा वा विलक्षणा विश्वकरस्य शक्तिः
सर्व जगात प्रत्येक जन्मात, ती स्वतःच्या कारणाचा कारण म्हणून कायम असते. ती शाश्वत, मंगल, सर्व गुणांनी युक्त किंवा त्याहून वेगळी, विश्वनिर्मात्याची शक्ती आहे.
उत्पादनं संस्थितिर् अन्नवृद्धि लयाः सतां यत्र सनातनास् ते एकैव मूर्तिर् न समस्ति किंचिद् असाध्यम् अस्या दयिता हरस्य
सृष्टी, पालन, अन्नाची वाढ आणि सर्व प्राण्यांचा लय — हे सर्व शाश्वत कार्य तिच्यातच आहे. हराच्या प्रियेला काहीही अशक्य नाही.
यदर्थम् अन्नानि धनानि जीवा यच्छन्ति कुर्वन्ति तपांसि धर्मान् सापीयम् अम्बा जगतो जनित्री प्रिया तु सोमस्य महासुकीर्तिः
जिच्यासाठी लोक अन्न, धन, प्राण अर्पण करतात, तप आणि धर्मकर्म करतात — तीच ही आई, जगाची जननी, सोमाची प्रिय, आणि मोठ्या कीर्तीची आहे.
यद् ईक्षितं काङ्क्षति वासवो ऽपि यन्नामतो मङ्गलम् आप्नुयाच् च या व्याप्य विश्वं विमलीकरोति सोमा सदा सोमसमानरूपा
जिला पाहण्यासाठी इंद्रही इच्छितो, जिच्या नावाने मंगल मिळते, जी संपूर्ण विश्व व्यापून ते निर्मळ करते — ती नेहमीच सोमासारखी, सोमासमान रूप असलेली आहे.
ब्रह्मादिजीवस्य चराचरस्य बुद्ध्यक्षिचैतन्यमनःसुखानि यस्याः प्रसादात् फलवन्ति नित्यं वागीश्वरी लोकगुरोः सुरम्या
जिच्या कृपेने ब्रह्मा आणि सर्व सजीव-निर्जीव प्राण्यांचे बुद्धी, इंद्रिये, चैतन्य आणि सुख फळते — ती वागीश्वरी, जगाच्या गुरूची सुंदर पत्नी आहे.
चतुर्मुखस्यापि मनो मलीनं किम् अन्यजन्तोर् इति चिन्त्य माता गङ्गावतारं विविधैर् उपायैः सर्वं जगत् पावयितुं चकार
चार मुखांचा ब्रह्माचा मनसुद्धा मलिन असेल तर इतर प्राण्यांचे काय? म्हणूनच, गंगा मातेने विविध उपायांनी संपूर्ण जग शुद्ध करण्यासाठी अवतार घेतला.
श्रुतीः समालक्ष्य हरप्रभुत्वं विश्वस्य लोकः सकलैः प्रमाणैः कृत्वा च धर्मान् बुभुजे च भोगान् विभूतिर् एषा तु सदाशिवस्य
श्रुती, हराचे प्रभुत्व आणि संपूर्ण विश्व सर्व प्रमाणांनी विचारात घेऊन, तिने धर्मकर्म केले आणि सुख उपभोगले — हीच सदाशिवाची महिमा आहे.
कार्यक्रियाकारकसाधनानां वेदोदितानाम् अथ लौकिकानाम् यत् साध्यम् उत्कृष्टतमं प्रियं च प्रोक्ता च सा सिद्धिर् अनादिकर्तुः
वेदांनी सांगितलेल्या किंवा लोकांनी वापरलेल्या सर्व कार्य, करणारे, साधने आणि उपायांमध्ये जे सर्वोच्च, श्रेष्ठ आणि प्रिय आहे, तेच आद्यकर्त्याचे सिद्धी मानले जाते.
ध्यात्वा वरं ब्रह्म परं प्रधानं यत् सारभूतं यद् उपासितव्यम् यत् प्राप्य मुक्ता न पुनर् भवन्ति सद्योगिनो मुक्तिर् उमापतिः सः
सर्वोत्तम, परब्रह्म, श्रेष्ठ तत्त्व, ज्याची उपासना करावी अशी सारभूत गोष्ट — ज्याला प्राप्त झाल्यावर खरे योगी मुक्त होतात आणि पुन्हा जन्म घेत नाहीत — तोच उमापती, मुक्ती देणारा आहे.
यथा यथा शंभुर् अमेयमाया रूपाणि धत्ते जगतो हिताय तद्योगयोग्यानि तथैव धत्से पतिव्रतात्वं त्वयि मातर् एवम्
जसा शंभू, अगम्य मायेमुळे, जगाच्या कल्याणासाठी अनेक रूपे घेतो, तशीच, हे माते, तुम्हीही त्याच्या योगानुसार पतिव्रता रूप धारण करता.
इत्य् एवं स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् वृषभध्वजः उमया सहितः श्रीमान् गणेशादिगणैर् वृतः
अशा प्रकारे स्तुती करत असताना, त्याच्या समोर वृषभध्वज, उमेसह, श्रीमंत, गणेश आणि इतर गणांनी वेढलेले प्रकट झाले.
साक्षाद् आगत्य तं शंभुः प्रसन्नो वाक्यम् अब्रवीत्
स्वतः शंभू प्रत्यक्ष येऊन, प्रसन्न होऊन त्याच्याशी बोलले.
किं ते गौतम दास्यामि भक्तिस्तोत्रव्रतैः शुभैः परितुष्टो ऽस्मि याचस्व देवानाम् अपि दुष्करम्
"गौतम, तुला काय द्यावे? तुझ्या भक्ती, स्तुती आणि शुभ व्रतांनी मी प्रसन्न आहे. देवांनाही कठीण वाटेल असे काही हवे असेल तर माग."
इति श्रुत्वा जगन्मूर्तेर् वाक्यं वाक्यविशारदः हर्षबाष्पपरीताङ्गो गौतमः पर्यचिन्तयत्
जगाच्या मूर्तीचे हे शब्द ऐकून, वाक्प्रवीण गौतम आनंदाश्रूंनी भरून, गहिवरून गेला आणि विचार करू लागला.
अहो दैवम् अहो धर्मो ह्य् अहो वै विप्रपूजनम् अहो लोकगतिश् चित्रा अहो धातर् नमो ऽस्तु ते
"अहो, काय भाग्य! अहो, काय धर्म! अहो, खरोखरच ब्राह्मणांची पूजा! अहो, किती अद्भुत आहे जगाचा प्रवास! अहो, धाता, तुला नमस्कार असो!"
जटास्थितां शुभां गङ्गां देहि मे त्रिदशार्चित यदि तुष्टो ऽसि देवेश त्रयीधाम नमो ऽस्तु ते
"तुझ्या जटांमध्ये वसणारी, देवांनी पूजलेली शुभ गंगा मला दे. जर तू प्रसन्न असशील, हे देवांचे अधिपती, त्रैविद्याचा आधार, तुला नमस्कार!"