देवानां सदने मातर् गीयते गौतमो द्विजः यन् न साध्यं सुरगणैर् गौतमः कृतवान् इति
आई, देवांच्या सभेत द्विज गौतम यांची स्तुती होते—'देवतांच्या सामर्थ्याने जे शक्य झाले नाही, ते गौतम ऋषींनी साध्य केलं.'
एवं श्रुतं मया देवि ब्राह्मणस्य तपोबलम् स विप्रश् चालयेद् एनां मातर् गङ्गां जटागताम्
हे देवी, मी ब्राह्मणाच्या तपशक्तीबद्दल असं ऐकलं आहे; तो ऋषी या जटांमध्ये राहणाऱ्या गंगेचाही प्रवाह वळवू शकतो, आई.
तपसा वान्यतो वापि पूजयित्वा त्रिलोचनम् स एव च्यावयेद् एनां जटास्थां मे पितृप्रियाम्
तपश्चर्येने किंवा इतर कोणत्याही मार्गाने, त्रिनेत्रधारीची पूजा करून, तोच या जटांमध्ये असलेल्या, माझ्या वडिलांना प्रिय असलेल्या गंगेचा प्रवाह सोडवू शकतो.
तत्र नीतिर् विधातव्या तां विप्रो याचयेद् यथा तत्प्रभावात् सरिच्छ्रेष्ठा शिरसो ऽवतरत्य् अपि
इथे एक युक्ती आखायला हवी—तो ब्राह्मण तिला विनंती करेल, म्हणजे त्याच्या प्रभावाने ती श्रेष्ठ सरिता शिरावरून उतरू शकेल.
इत्य् उक्त्वा मातरं भ्रात्रा जयया सह विघ्नराट् जगाम गौतमो यत्र ब्रह्मसूत्रधरः कृशः
असं म्हणून, आईला, भावाला आणि जयासोबत विघ्नराज तिथे गेला, जिथे गौतम ऋषी, कृश आणि ब्रह्मसूत्रधारी, होते.
वसन् कतिपयाहःसु गौतमाश्रममण्डले उवाच ब्राह्मणान् सर्वांस् तत्र तत्र च विघ्नराट्
गौतमांच्या आश्रमात काही दिवस राहून, विघ्नराजाने तिथल्या सर्व ब्राह्मणांना बोलावलं.
गच्छामः स्वम् अधिष्ठानम् आश्रमाणि शुचीनि च पुष्टाः स्म गौतमान्नेन पृच्छामो गौतमं मुनिम्
चला, आपण आपल्या आपल्या निवासस्थानी आणि स्वच्छ आश्रमात जाऊया; गौतमांच्या अन्नामुळे आपण पुष्ट झालो आहोत. चला, आपण गौतम ऋषींना विचारूया.
इति संमन्त्र्य पृच्छन्ति मुनयो मुनिसत्तमाः स तान् निवारयाम् आस स्नेहबुद्ध्या मुनीन् पृथक्
असं ठरवून, श्रेष्ठ ऋषींनी गौतम ऋषींना विचारलं; पण त्यांनी प्रत्येक ऋषीला प्रेमाने आणि आपुलकीने थांबवलं.
कृताञ्जलिः सविनयम् आसध्वम् इह चैव हि युष्मच्चरणशुश्रूषां करोमि मुनिपुंगवाः
मी हात जोडून, नम्रपणे आणि आदराने येथे बसलो आहे आणि तुमच्या पायांची सेवा करतो, हे ऋषिमुनींनो.
शुश्रूषौ पुत्रवन् नित्यं मयि तिष्ठति नोचितम् भवतां भूमिदेवानाम् आश्रमान्तरसेवनम्
तुम्हा सर्वांची सेवा करावी, जशी एखाद्या मुलाची करतात, अशी इच्छा माझ्या मनात नेहमीच असते; या पृथ्वीवरील देवतुल्य ब्राह्मणांनो, दुसऱ्या आश्रमात जाऊन सेवा करणे मला योग्य वाटत नाही.
इदम् एवाश्रमं पुण्यं सर्वेषाम् इति मे मतिः अलम् अन्येन मुनय आश्रमेण गतेन वा
हा आश्रमच सर्वांसाठी पवित्र आहे, अशी माझी ठाम धारणा आहे; दुसऱ्या कोणत्याही आश्रमाची किंवा तिथे जाण्याची मला गरज वाटत नाही, हे ऋषिमुनींनो.
इति श्रुत्वा मुनेर् वाक्यं विघ्नकृत्यम् अनुस्मरन् उवाच प्राञ्जलिर् भूत्वा ब्राह्मणान् स गणाधिपः
मुनिंचे शब्द ऐकून आणि घडलेल्या अडथळ्याचा विचार करून, गणांचा प्रमुख दोन्ही हातांनी नमस्कार करून ब्राह्मणांना म्हणाला.
अन्नक्रीता वयं किं नो निवारयत गौतमः साम्ना नैव वयं शक्ता गन्तुं स्वं स्वं निवेशनम्
आम्ही अन्न विकत घेतले आहे; मग आम्हाला का थांबवता, गौतम? गोड बोलून आम्ही आमच्या घरी परतू शकत नाही.
नायम् अर्हति दण्डं वा उपकारी द्विजोत्तमः तस्माद् बुद्ध्या व्यवस्यामि तत् सर्वैर् अनुमन्यताम्
हा श्रेष्ठ ब्राह्मण शिक्षा मिळवण्यास पात्र नाही, कारण तो मदतीसाठी पुढे आला आहे; म्हणून मी विचारपूर्वक ठरवतो—हे सर्वांनी मान्य करावे.
ततः सर्वे द्विजश्रेष्ठाः क्रियताम् इत्य् अनुब्रुवन् एतस्य तूपकाराय लोकानां हितकाम्यया
मग सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाले, 'ते करा,' या व्यक्तीच्या उपकारासाठी आणि लोकांच्या कल्याणाच्या इच्छेने.
ब्राह्मणानां च सर्वेषां श्रेयो यत् स्यात् तथा कुरु ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा मेने वाक्यं गणाधिपः
सर्व ब्राह्मणांचे सर्वात मोठे कल्याण होईल असे कर; ब्राह्मणांचे शब्द ऐकून, गणांचा प्रमुख त्यांच्या म्हणण्याचा विचार करू लागला.
क्रियते गुणरूपं यद् गौतमस्य विशेषतः
जे काही करायचे, ते गौतमाच्या गुणधर्मानुसार आणि त्याच्या स्वभावानुसार विशेष करून असावे.
अनुमान्य द्विजान् सर्वान् पुनः पुनर् उदारधीः स्वयं च ब्राह्मणो भूत्वा प्रणम्य ब्राह्मणान् पुनः मातुर् मते स्थितो विद्वाञ् जयां प्राह गणेश्वरः
सर्व ब्राह्मणांची पुन्हा पुन्हा संमती घेऊन, उदारमनाचा तो स्वतः ब्राह्मण झाला, पुन्हा ब्राह्मणांना वंदन केले आणि आईच्या इच्छेनुसार, ज्ञानी गणेश्वर जयाला म्हणाला.
यथा नान्यो विजानीते तथा कुरु शुभानने गोरूपधारिणी गच्छ गौतमो यत्र तिष्ठति
कोणीही हे जाणू नये असे कर, शुभे; गायीचे रूप घे आणि जिथे गौतम आहे तिथे जा.
शालीन् खाद विनाश्याथ विकारं कुरु भामिनि कृते प्रहारे हुंकारे प्रेक्षिते चापि किंचन पत दीनं स्वनं कृत्वा न म्रियस्व न जीव च
तांदूळ खा, त्याचा नाश कर आणि त्यात बदल घडव, सुंदर स्त्रिये; जेव्हा तुला मारले जाईल, ओरडले जाईल किंवा पाहिले जाईल, तेव्हा हळूहळू पड आणि करूण आवाज काढ—पण मरू नकोस, जिवंतही राहू नकोस.
तथा चकार विजया विघ्नेश्वरमते स्थिता यत्रासीद् गौतमो विप्रो जया गोरूपधारिणी
जयाने, विघ्नेश्वराच्या आज्ञेप्रमाणे, जिथे गौतम ब्राह्मण होता तिथे गायीचे रूप घेतले आणि तसे केले.
जगाम शालीन् खादन्ती तां ददर्श स गौतमः गां दृष्ट्वा विकृतां विप्रस् तां तृणेन न्यवारयत्
ती तांदूळ खात खात गेली; गौतमाने तिला पाहिले आणि गायीचे विकृत रूप पाहून, त्या ऋषीने तिला गवताने थांबवले.
निवार्यमाणा सा तेन स्वनं कृत्वा पपात गौः तस्यां तु पतितायां च हाहाकारो महान् अभूत्
त्याने तिला थांबवले असता, गायीने आवाज केला आणि खाली पडली; ती पडल्यावर मोठा हंबरडा उठला.
स्वनं श्रुत्वा च दृष्ट्वा च गौतमस्य विचेष्टितम् व्यथिता ब्राह्मणाः प्राहुर् विघ्नराजपुरस्कृताः
तो आवाज ऐकून आणि गौतमाचे कृत्य पाहून, विघ्नराजाच्या पुढाकाराने ब्राह्मण व्यथित होऊन बोलू लागले.
इतो गच्छामहे सर्वे न स्थातव्यं तवाश्रमे पुत्रवत् पोषिताः सर्वे पृष्टो ऽसि मुनिपुंगव
आता आम्ही सर्व येथेून निघतो; तुझ्या आश्रमात राहता येणार नाही. सर्वांना मुलासारखे वाढवले आहेस; हे ऋषिश्रेष्ठ, तुला विचारले आहे.
इति श्रुत्वा मुनिर् वाक्यं विप्राणां गच्छतां तदा वज्राहत इवासीत् स विप्राणां पुरतो ऽपतत्
ब्राह्मणांचे हे शब्द ऐकून, ते जात असताना, तो ऋषी वज्राघात झाल्यासारखा झाला आणि ब्राह्मणांसमोर कोसळला.
तम् ऊचुर् ब्राह्मणाः सर्वे पश्येमां पतितां भुवि रुद्राणां मातरं देवीं जगतां पावनीं प्रियाम्
सर्व ब्राह्मणांनी त्याला म्हटले, 'आपण या पृथ्वीवर पडलेल्या, रुद्रांची माता असलेल्या, जगाला पावन करणाऱ्या आणि सर्वांना प्रिय असलेल्या देवीला पाहूया.'
तीर्थदेवस्वरूपिण्याम् अस्यां गवि विधेर् बलात् पतितायां मुनिश्रेष्ठ गन्तव्यम् अवशिष्यते
हे श्रेष्ठ ऋषी, ही गायी तीर्थस्थळे आणि देवतांचे रूप घेऊन, विधीच्या बलामुळे इथे पडली आहे, त्यामुळे आता पुढे काय करावे हे ठरवायचे आहे.
चीर्णं व्रतं क्षयं याति यथा वासस् त्वदाश्रमे वयं नान्यधना ब्रह्मन् केवलं तु तपोधनाः
जसा एखादा व्रत पूर्ण झाल्यावर संपतो, तसंच तुझ्या आश्रमातला आमचा मुक्कामही आता संपतो. हे ब्राह्मण, आमच्याकडे दुसरं काही धन नाही, आमचं एकमेव धन म्हणजे तपस्याच आहे.
विप्राणां पुरतः स्थित्वा विनीतः प्राह गौतमः
ब्राह्मणांसमोर विनयाने उभा राहून गौतम नम्रपणे बोलला.