दैवेष्व् एव प्रदेशेषु तपस् तप्त्वा महर्षयः दैवप्रभावात् तपस आर्षाण्य् अपि च तान्य् अपि
दैवी प्रदेशांमध्ये महर्षींनी तप केले. दैवी प्रभाव आणि त्यांच्या तपामुळे, ऋषींच्या तीर्थांनाही दैवीपणा लाभला.
आत्मनः श्रेयसे मुक्त्यै पूजायै भूतये ऽथवा आत्मनः फलभूत्यर्थं यशसो ऽवाप्तये पुनः
स्वतःच्या कल्याणासाठी, मुक्तीसाठी, पूजा करण्यासाठी, संपत्ती मिळवण्यासाठी, किंवा स्वतःच्या फळासाठी, किंवा पुन्हा कीर्ती मिळवण्यासाठी—
मानुषैः कारितान्य् आहुर् मानुषाणीति नारद एवं चतुर्विधो भेदस् तीर्थानां मुनिसत्तम
माणसांनी निर्माण केलेली तीर्थं 'मानवी' म्हणतात, नारद. अशा प्रकारे, मुनीश्रेष्ठा, तीर्थांची चार प्रकारची विभागणी आहे.
भेदं न कश्चिज् जानाति श्रोतुं युक्तो ऽसि नारद बहवः पण्डितंमन्याः शृण्वन्ति कथयन्ति च सुकृती को ऽपि जानाति वक्तुं श्रोतुं निजैर् गुणैः
कोणालाही हा भेद माहीत नाही; ऐकायला तू योग्य आहेस, नारद. बरेच लोक स्वतःला पंडित समजतात, ऐकतात आणि सांगतात, पण खरा पुण्यवानच आपल्या गुणांनी योग्य रीतीने ऐकू किंवा सांगू शकतो.
तेषां स्वरूपं भेदं च श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः यच् छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
मला त्यांच्या खऱ्या स्वरूपाचा आणि भेदाचा ऐकायला आवडेल; हे ऐकल्यावर सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते—यात काहीच शंका नाही.
ब्रह्मन् कृतयुगादौ तु उपायो ऽन्यो न विद्यते तीर्थसेवां विना स्वल्पायासेनाभीष्टदायिनीम्
ब्रह्मन्, कृतयुगाच्या सुरुवातीला तीर्थसेवेखेरीज दुसरा कोणताही उपाय नव्हता, जी थोड्याशा प्रयत्नाने इच्छित फळ देते.
न त्वया सदृशो धातर् वक्ता ज्ञाताथवा क्वचित् त्वं नाभिकमले विष्णोः संजातो ऽखिलपूर्वजः
तुझ्यासारखा वक्ता किंवा जाणणारा दुसरा कोणी नाही, धाता. तू विष्णूच्या नाभीतील कमळात जन्मलेला, सर्वांचा सर्वात जुना आहेस.
गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका तापी पयोउष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः
गोदावरी, भीमरथी, तुंगभद्रा, वेणिका, तापी आणि पयोष्णी या विंध्याच्या दक्षिणेला प्रसिद्ध आहेत.
भागीरथी नर्मदा तु यमुना च सरस्वती विशोका च वितस्ता च हिमवत्पर्वताश्रिताः
भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विशोका आणि वितस्ता या हिमालय पर्वतावर वसलेल्या आहेत.
एता नद्यः पुण्यतमा देवतीर्थान्य् उदाहृताः गयः कोल्लासुरो वृत्रस् त्रिपुरो ह्य् अन्धकस् तथा
या नद्या अत्यंत पवित्र, देवतीर्थ म्हणून ओळखल्या जातात: गय, कोल्लासुर, वृत्र, त्रिपुर आणि अंधकसुद्धा.
हयमूर्धा च लवणो नमुचिः शृङ्गकस् तथा यमः पातालकेतुश् च मयः पुष्कर एव च
हयमूर्धा, लवण, नमुचि, शृंगक, यम, पातालकेतु, मय आणि पुष्कर — हे सर्व असुरांचे प्रमुख आहेत.
एतैर् आवृततीर्थानि आसुराणि शुभानि च प्रभासो भार्गवो ऽगस्तिर् नरनारायणौ तथा
या सर्वांनी असुरांची आणि शुभ अशा तीर्थांची घेराबंदी केली आहे. प्रभास, भार्गव, अगस्त्य, नर-नारायण — हेही तिथे आहेत.
वसिष्ठश् च भरद्वाजो गोतमः कश्यपो मनुः इत्यादिमुनिजुष्टानि ऋषितीर्थानि नारद
वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, कश्यप, मनु — हे आणि इतर महर्षी, नारद, यांनी ऋषींच्या तीर्थांना पावन केले आहे.
अम्बरीषो हरिश्चन्द्रो मान्धाता मनुर् एव च कुरुः कनखलश् चैव भद्राश्वः सगरस् तथा
अंबरीष, हरिश्चंद्र, मांधाता, मनु, कुरु, कनखल, भद्राश्व आणि सगर — हेही तेथे आहेत.
अश्वयूपो नाचिकेता वृषाकपिर् अरिंदमः इत्यादिमानुषैर् विप्र निर्मितानि शुभानि च
अश्वयूप, नचिकेत, वृषाकपि, अरिंदम — हे आणि इतर अनेक माणसांनी, हे विप्र, शुभ तीर्थांची निर्मिती केली आहे.
यशसः फलभूत्यर्थं निर्मितानीह नारद स्वतोउद्भूतानि दैवानि यत्र क्वापि जगत्त्रये पुण्यतीर्थानि तान्य् आहुस् तीर्थभेदो मयोदितः
यश, फळ आणि भरभराटीसाठी ही तीर्थे येथे निर्माण झाली आहेत, नारद. आणि जी दैवी तीर्थे स्वतः प्रकट झाली आहेत, ती तीनही लोकांत विविध ठिकाणी आहेत. तीच पवित्र तीर्थे समजली जातात. तीर्थांची ही भिन्नता मी सांगितली आहे.
त्रिदैवत्यं तु यत् तीर्थं सर्वेभ्यो ह्य् उक्तम् उत्तमम् तस्य स्वरूपभेदं च विस्तरेण ब्रवीतु मे
तीर्थांमध्ये जे त्रिदैवताचे तीर्थ आहे, ते सर्वांत श्रेष्ठ मानले जाते. त्याची विविध रूपे मला सविस्तर सांग.
तावद् अन्यानि तीर्थानि तावत् ताः पुण्यभूमयः तावद् यज्ञादयो यावत् त्रिदैवत्यं न दृश्यते
जोपर्यंत हे तीर्थ वेगळे आहेत, जोपर्यंत ती पवित्र स्थळे आहेत, जोपर्यंत यज्ञ वगैरे होत आहेत, तोपर्यंत त्रिदैवताचे दर्शन होत नाही.
गङ्गेयं सरितां श्रेष्ठा सर्वकामप्रदायिनी त्रिदैवत्या मुनिश्रेष्ठ तदुत्पत्तिम् अतः शृणु
गंगा ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे. ती त्रिदैवताची आहे, हे श्रेष्ठ मुनी. म्हणून तिचा उत्पत्तीचा इतिहास ऐक.
वर्षाणाम् अयुतात् पूर्वं देवकार्य उपस्थिते तारको बलवान् आसीन् मद्वराद् अतिगर्वितः
दहा हजार वर्षांपूर्वी, देवकार्य जवळ आले असताना, माझ्या वरामुळे तारक फारच गर्विष्ठ झाला होता.
देवानां परमैश्वर्यं हृतं तेन बलीयसा ततस् ते शरणं जग्मुर् देवाः सेन्द्रपुरोगमाः
त्या बलाढ्याने देवांचे सर्वोच्च सामर्थ्य हिरावून घेतले. मग इंद्रासह सर्व देवांनी आश्रय शोधला.
क्षीरोदशायिनं देवं जगतां प्रपितामहम् कृताञ्जलिपुटा देवा विष्णुम् ऊचुर् अनन्यगाः
सर्व देवांनी हात जोडून, क्षीरसागरात विसावणाऱ्या, जगाचा प्रपितामह असलेल्या विष्णूला एकचित्ताने वंदन केले आणि त्याला उद्देशून बोलले.
त्वं त्राता जगतां नाथ देवानां कीर्तिवर्धन सर्वेश्वर जगद्योने त्रयीमूर्ते नमो ऽस्तु ते
तू जगाचा रक्षक आहेस, सर्वांचा स्वामी, देवांची कीर्ती वाढवणारा, सर्वांचा अधिपती, जगाचा मूळ कारण, तीनही वेदांचा मूर्तिमंत स्वरूप — तुला आमचा नमस्कार असो.
लोकस्रष्टासुरान् हन्ता त्वम् एव जगतां पतिः स्थित्युत्पत्तिविनाशानां कारणं त्वं जगन्मय
तूच लोकांचा सर्जक, असुरांचा संहार करणारा, जगाचा स्वामी आहेस. सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचे कारण तूच आहेस, सर्वत्र व्यापून राहिलेला.
त्राता न कोप्य् अस्ति जगत्त्रये ऽपि शरीरिणां सर्वविपद्गतानाम् त्वया विना वारिजपत्त्रनेत्र तापत्रयाणां शरणं न चान्यत्
तीनही लोकांत देहधारी जीवांसाठी, संकटात सापडलेल्यांसाठी, कमलासारख्या डोळ्याच्या, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीच रक्षक नाही. तीन प्रकारच्या दुःखांपासून तुझ्याशिवाय दुसरे कोणतेच आश्रय नाही.
पिता च माता जगतो ऽखिलस्य त्वम् एव सेवासुलभो ऽसि विष्णो प्रसीद पाहीश महाभयेभ्यो श्मदार्तिहन्ता वद कस् त्वदन्यः
तूच या संपूर्ण जगाचा पिता आणि माता आहेस, विष्णू. सेवा केल्याने सहज मिळणारा आहेस. कृपा कर, प्रभो, आम्हाला मोठ्या संकटांतून वाचव. तुझ्याशिवाय आमची दुःखे दूर करणारा दुसरा कोण आहे?
आदिकर्ता वराहस् त्वं मत्स्यः कूर्मस् तथैव च इत्यादिरूपभेदैर् नो रक्षसे भय आगते
तूच आदिकर्ता, वराह, मत्स्य, कूर्म — अशा विविध रूपांनी, संकट आल्यावर आम्हाला वाचवतोस.
हृतस्वाम्यान् सुरगणान् हृतदारान् गतापदः कस्मान् न रक्षसे देव अनन्यशरणान् हरे
देवतांचे राज्य गेले, त्यांच्या स्त्रिया हिरावल्या, स्थानही गेले — तरी, हे देव, हे हरी, दुसरा आधार नसताना तू आम्हाला का वाचवत नाहीस?
ततः प्रोवाच भगवाञ् शेषशायी जगत्पतिः कस्माच् च भयम् आपन्नं तद् ब्रुवन्तु गतज्वराः ततः श्रियः पतिं प्राहुस् तं तारकवधं प्रति
त्यावेळी शेषावर विसावणारे, जगाचे स्वामी भगवान म्हणाले, "तुम्ही आता निर्धास्तपणे सांगा, तुम्हाला भीती कशाची वाटतेय?" मग सर्वांनी श्रीच्या पतीला तारकाच्या वधाबद्दल सांगितले.
तारकाद् भयम् आपन्नं भीषणं रोमहर्षणम् न युद्धैस् तपसा शापैर् हन्तुं नैव क्षमा वयम्
आम्हाला तारकामुळे फार भयंकर, अंगावर काटा आणणारी भीती वाटते; युद्धाने, तपाने किंवा शापांनीही आम्ही त्याचा नाश करू शकत नाही.