प्रजापतिर् यथा दक्ष ऋषीणां कश्यपो यथा तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्
प्रजापतींमध्ये दक्ष जसा श्रेष्ठ आहे आणि ऋषींमध्ये कश्यप जसा श्रेष्ठ आहे, तसंच सर्व तीर्थांमध्ये पुरुषोत्तम श्रेष्ठ आहे.
ग्रहाणां भास्करो यद्वन् मन्त्राणां प्रणवो यथा तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्
सर्व ग्रहांमध्ये सूर्य जसा श्रेष्ठ आहे आणि मंत्रांमध्ये ॐ जसा श्रेष्ठ आहे, तसंच सर्व तीर्थांमध्ये पुरुषोत्तम श्रेष्ठ आहे.
अश्वमेधस् तु यज्ञानां यथा श्रेष्ठः प्रकीर्तितः तथा समस्ततीर्थानां क्षेत्रं च तद् द्विजोत्तमाः
सर्व यज्ञांमध्ये अश्वमेध जसा श्रेष्ठ मानला जातो, तसंच सर्व तीर्थांमध्ये ते क्षेत्र श्रेष्ठ आहे.
ओषधीनां यथा धान्यं तृणेषु तृणराड् यथा तथा समस्ततीर्थानाम् उत्तमं पुरुषोत्तमम्
सर्व औषधींमध्ये धान्य जसं श्रेष्ठ आहे आणि गवतांमध्ये गवतांचा राजा जसा श्रेष्ठ आहे, तसंच सर्व तीर्थांमध्ये पुरुषोत्तम श्रेष्ठ आहे.
यथा समस्ततीर्थानां धर्मः संसारतारकः तथा समस्ततीर्थानां श्रेष्ठं तत् पुरुषोत्तमम्
जशी सर्व तीर्थांची पुण्यता माणसाला संसाराच्या समुद्रातून पार नेते, तशीच सर्व तीर्थांमध्ये तो पुरुषोत्तम सर्वात श्रेष्ठ आहे.
सर्वेषां चैव तीर्थानां क्षेत्राणां च द्विजोत्तमाः जपहोमव्रतानां च तपोदानफलानि च
सर्व तीर्थ, क्षेत्र, जप, होम, व्रत, तप आणि दान यांचे फळ असे आहे, हे द्विजश्रेष्ठांनो.
न तत् पश्यामि भो विप्रा यत् तेन सदृशं भुवि किं चात्र बहुनोक्तेन भाषितेन पुनः पुनः
हे ब्राह्मणहो, या पृथ्वीवर त्यासारखे दुसरे काहीच मला दिसत नाही; मग पुन्हा पुन्हा त्याच गोष्टीचे वर्णन कशाला करावे?
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं क्षेत्रं तत् परमं महत् पुरुषाख्यं सकृद् दृष्ट्वा सागराम्भःसमाप्लुतम्
खरेच, खरेच, पुन्हा सांगतो, ते क्षेत्र अत्यंत महान आहे; एकदाच जरी त्या पुरुषोत्तम स्थळाचे दर्शन घडले, तरी जणू एखाद्याने समुद्रात स्नान केल्यासारखी शुद्धी मिळते.
ब्रह्मविद्यां सकृज् ज्ञात्वा गर्भवासो न विद्यते हरेः संनिहिते स्थान उत्तमे पुरुषोत्तमे
एकदाच ब्रह्मविद्या समजली, की पुन्हा गर्भवास मिळत नाही; जिथे हरि स्वतः आहे, त्या पुरुषोत्तमाच्या श्रेष्ठ स्थानी.
संवत्सरम् उपासीत मासमात्रम् अथापि वा तेन जप्तं हुतं तेन तेन तप्तं तपो महत्
कोणी तिथे एक वर्ष, किंवा अगदी एक महिना जरी उपासना केली, तरी तिथे केलेला जप, होम किंवा कोणतेही मोठे तप सर्व फलदायी ठरते.
स याति परमं स्थानं यत्र योगेश्वरो हरिः भुक्त्वा भोगान् विचित्रांश् च देवयोषित्समन्वितः
तो त्या परम स्थानाला पोहोचतो, जिथे योगेश्वर हरि वास करतो, आणि देवांगनांसह विविध सुखांचा अनुभव घेतो.
कल्पान्ते पुनर् आगत्य मर्त्यलोके नरोत्तमः जायते योगिनां विप्रा ज्ञानज्ञेयोद्यतो गृहे
कल्पाच्या शेवटी, पुन्हा मर्त्यलोकात परत येऊन, तो उत्तम पुरुष योगी आणि ब्राह्मणांच्या घरी, ज्ञान आणि त्याच्या साधनेसाठी जन्म घेतो.
संप्राप्य वैष्णवं योगं हरेः स्वच्छन्दतां व्रजेत् कल्पवृक्षस्य रामस्य कृष्णस्य भद्रया सह
तो वैष्णव योग प्राप्त करून, हरिच्या इच्छेप्रमाणे मुक्ती मिळवतो, आणि कल्पवृक्ष, राम, कृष्ण व शुभेच्छा असलेल्या भगिनीच्या सोबतीने राहतो.
मार्कण्डेयेन्द्रद्युम्नस्य माहात्म्यं माधवस्य च स्वर्गद्वारस्य माहात्म्यं सागरस्य विधिः क्रमात्
मार्कंडेय, इंद्रद्युम्न आणि माधव यांचे माहात्म्य, स्वर्गद्वाराचे गौरव, आणि समुद्राची विधी यांचे वर्णन मी क्रमाने सांगतो.
मार्जनस्य यथाकाले भागीरथ्याः समागमम् सर्वम् एतन् मया ख्यातं यत् परं श्रोतुम् इच्छथ
शुद्धीकरणाचा योग्य काळ, भागीरथीचे संगम—हे सर्व मी तुम्हाला सांगितले, तुम्हाला जे काही श्रेष्ठ ऐकायचे आहे तेही सांगितले.
इन्द्रद्युम्नस्य माहात्म्यम् एतच् च कथितं मया सर्वाश्चर्यं समाख्यातं रहस्यं पुरुषोत्तमम् पुराणं परमं गुह्यं धन्यं संसारमोचनम्
इंद्रद्युम्नाचे माहात्म्य मी सांगितले; सर्व अद्भुत गोष्टी सांगितल्या, पुरुषोत्तमाचे रहस्य, ते प्राचीन, अतीगूढ, पवित्र आणि संसारातून मुक्त करणारे आहे.
नहि नस् तृप्तिर् अस्तीह शृण्वतां तीर्थविस्तरम् पुनर् एव परं गुह्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः परं तीर्थस्य माहात्म्यं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम्
आम्हाला अजून समाधान मिळाले नाही, या सर्व तीर्थांचे विस्तार ऐकताना; म्हणून तुम्ही पुन्हा एकदा ते परमगूढ, सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असे माहात्म्य पूर्णपणे सांगावे.
इमम् एव पुरा प्रश्नं पृष्टो ऽस्मि द्विजसत्तमाः नारदेन प्रयत्नेन तदा तं प्रोक्तवान् अहम्
हेच प्रश्न पूर्वी नारदाने मला खूप प्रयत्नपूर्वक विचारले होते, द्विजश्रेष्ठांनो; तेव्हा मी त्याला हे सांगितले होते.
तपसो यज्ञदानानां तीर्थानां पावनं स्मृतम् सर्वं श्रुतं मया त्वत्तो जगद्योने जगत्पते
तप, यज्ञ आणि दान यांमध्ये तीर्थे पावन मानली जातात; हे सर्व मी तुझ्याकडून ऐकले आहे, हे जगाचा उगम आणि पालन करणाऱ्या प्रभो.
कियन्ति सन्ति तीर्थानि स्वर्गमर्त्यरसातले सर्वेषाम् एव तीर्थानां सर्वदा किं विशिष्यते
स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळात किती तीर्थे आहेत? त्या सर्व तीर्थांमध्ये नेहमीच सर्वश्रेष्ठ कोणते आहे?
चतुर्विधानि तीर्थानि स्वर्गे मर्त्ये रसातले दैवानि मुनिशार्दूल आसुराण्य् आरुषाणि च
स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळात चार प्रकारची तीर्थे आहेत—दैवी, हे मुनीश्रेष्ठ, आसुरी आणि अरुष.
मानुषाणि त्रिलोकेषु विख्यातानि सुरादिभिः मानुषेभ्यश् च तीर्थेभ्य आर्षं तीर्थम् अनुत्तमम्
त्रैलोक्यातील मानवी तीर्थे देव वगैरे सर्वांना प्रसिद्ध आहेत; आणि मानवी तीर्थांमध्ये ऋषींनी स्थापलेले तीर्थ श्रेष्ठ मानले जाते.
आर्षेभ्यश् चैव तीर्थेभ्य आसुरं बहुपुण्यदम् आसुरेभ्यस् तथा पुण्यं दैवं तत् सार्वकामिकम्
ऋषी आणि तीर्थांपासून असुरांनी निर्माण केलेली तीर्थं फार पुण्य देणारी असतात. आणि असुरांनी निर्माण केलेल्या तीर्थांपासून देवांनी निर्माण केलेली तीर्थं सर्व इच्छा पूर्ण करणारी असतात.
ब्रह्मविष्णुशिवैश् चैव निर्मितं दैवम् उच्यते त्रिभ्यो यद् एकं जायेत तस्मान् नातः परं विदुः
ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव यांनी निर्माण केलेली तीर्थं 'दैवी' म्हणून ओळखली जातात. या तिघांपासून एकत्रितपणे जे काही निर्माण होते, त्याहून पुढे काहीच नाही.
त्रयाणाम् अपि लोकानां तीर्थं मेध्यम् उदाहृतम् तत्रापि जाम्बवं द्वीपं तीर्थं बहुगुणोदयम्
तीनही लोकांमध्ये तीर्थ शुद्ध मानले जाते. त्यातही जांबूद्वीपातील तीर्थ अनेक गुणांनी प्रसिद्ध आहे.
जाम्बवे भारतं वर्षं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् कर्मभूमिर् यतः पुत्र तस्मात् तीर्थं तद् उच्यते
जांबूद्वीपात भारत हेच तीर्थ आहे, जे तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहे. कारण, मुला, हीच कर्मभूमी आहे, म्हणून ते तीर्थ म्हणतात.
तत्रैव यानि तीर्थानि यान्य् उक्तानि मया तव हिमवद्विन्ध्ययोर् मध्ये षण्नद्यो देवसंभवाः
तिथेच मी तुला सांगितलेली तीर्थं, जी हिमालय आणि विंध्य पर्वतांच्या मध्ये आहेत, आणि देवांनी निर्माण केलेल्या सहा नद्या—
तथैव देवजा ब्रह्मन् दक्षिणार्णवविन्ध्ययोः एता द्वादश नद्यस् तु प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
तसंच, ब्रह्मन्, दक्षिण समुद्र आणि विंध्य पर्वत यांच्या मध्ये देवांनी निर्माण केलेल्या नद्या—ही बारा नद्या मुख्य म्हणून ओळखल्या जातात.
अभिसंपूजितं यस्माद् भारतं बहुपुण्यदम् कर्मभूमिर् अतो देवैर् वर्षं तस्मात् प्रकीर्तितम्
कारण भारत हे देवांनी पूजलेले आणि फार पुण्य देणारे, तसेच कर्मभूमी आहे, म्हणून ते 'वर्ष' म्हणून प्रसिद्ध आहे.
आर्षाणि चैव तीर्थानि देवजानि क्वचित् क्वचित् आसुरैर् आवृतान्य् आसंस् तद् एवासुरम् उच्यते
कधी कधी ऋषींची आणि देवांनी निर्माण केलेली तीर्थं असुरांनी व्यापली होती; तीच 'आसुरी' (असुरी) तीर्थं म्हणतात.