मत्तः प्रादुर्भवन्त्य् एते माम् एव प्रविशन्ति च यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सवः
हे सर्व माझ्यापासून उत्पन्न होतात आणि पुन्हा माझ्यात विलीन होतात; शांततेचा ध्यास घेतलेले, मन जिंकलेले आणि ज्ञानाची इच्छा असलेले साधू मला प्राप्त होतात.
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यम् अध्यात्मकोविदाः
ज्यांना इच्छा, राग आणि द्वेष नाही, जे निर्लोभी, पवित्र, सत्त्वगुणी, अहंकाररहित आणि नेहमी आत्मज्ञानात निपुण आहेत—
माम् एव सततं विप्राश् चिन्तयन्त उपासते अहं संवर्तको ज्योतिर् अहं संवर्तको ऽनलः
ब्राह्मण नेहमी माझा विचार करून मला उपासतात; मीच संहार करणारा अग्नी आहे, मीच संहार करणारे तेज आहे.
अहं संवर्तकः सूर्यस् त्व् अहं संवर्तको ऽनिलः तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्य् एतानि नभस्तले
मीच संहार करणारा सूर्य आहे, मीच संहार करणारा वारा आहे; आकाशात दिसणारे हे सर्व ताऱ्यांचे रूप—
मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम रत्नाकराः समुद्राश् च सर्व एव चतुर्दिशः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, सर्व समुद्र आणि खजिने, चारही दिशांना असलेले, हे माझ्याच रोमकूपांत आहेत असे जाण.
वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे कामः क्रोधश् च हर्षश् च भयं मोहस् तथैव च
माझ्या इच्छा, राग, आनंद, भीती आणि मोह हेच माझे वस्त्र, शय्ये आणि निवासस्थान आहेत असे जाण.
ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्य् एतानि सत्तम प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्म शोभनम्
हे श्रेष्ठ, हे सर्व माझ्याच रूपे आहेत असे जाण; जे लोक चांगली कर्मे करतात, ते मला प्राप्त होतात.
सत्यं दानं तपश् चोग्रम् अहिंसां सर्वजन्तुषु मद्विधानेन विहिता मम देहविचारिणः
सत्य, दान, कठोर तप आणि सर्व प्राण्यांवर अहिंसा—हे माझ्या शरीरात वावरणाऱ्यांसाठी मीच सांगितले आहे.
मयाभिभूतविज्ञानाश् चेष्टयन्ति न कामतः सम्यग् वेदम् अधीयाना यजन्तो विविधैर् मखैः
ज्यांचे ज्ञान मी आवरले आहे, ते इच्छा करून काही करत नाहीत; जे योग्य रीतीने वेद शिकतात आणि विविध यज्ञांनी पूजन करतात—
शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः प्राप्तुं शक्यो न चैवाहं नरैर् दुष्कृतकर्मभिः
शांतचित्त, राग जिंकलेले द्विज मला प्राप्त करतात; पण वाईट कर्म करणाऱ्या माणसांना मी मिळत नाही.
लोभाभिभूतैः कृपणैर् अनार्यैर् अकृतात्मभिः तन् मां महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम्
लोभाने पछाडलेल्या, दीन, नीच आणि स्वतःला घडवू न शकलेल्या माणसांसाठी मी मोठं फळ नाही. पण ज्यांचे मन शुद्ध, उदात्त आणि सज्जन आहे, त्यांच्यासाठी मी मोठं फळ आहे, हे जाण.
सुदुष्प्रापं विमूढानां मां कुयोगनिषेविणाम् यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् भवति सत्तम
जे मूढ, चुकीच्या मार्गाने चालणारे आहेत, त्यांना मी सहज मिळत नाही. जेव्हा जेव्हा धर्माचा क्षय होतो, हे श्रेष्ठा—
अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम् दैत्या हिंसानुरक्ताश् च अवध्याः सुरसत्तमैः
आणि अधर्माचा उदय होतो, तेव्हा मी स्वतःच प्रकट होतो. दैत्य जे हिंसेला आसक्त आहेत, ते देवांनाही जिंकता येत नाहीत.
राक्षसाश् चापि लोके ऽस्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु पुण्यकर्मणाम्
आणि या जगात जेव्हा भयंकर राक्षस जन्म घेतात, तेव्हा मी पुण्यवानांच्या घरात अवतरतो.
प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्य् अहम् सृष्ट्वा देवमनुष्यांश् च गन्धर्वोरगराक्षसान्
मानवी देहात प्रवेश करून मी सर्वत्र शांतता आणतो; देव, माणसं, गंधर्व, सर्प आणि राक्षस यांना निर्माण करून—
स्थावराणि च भूतानि संहराम्य् आत्ममायया कर्मकाले पुनर् देहम् अनुचिन्त्य सृजाम्य् अहम्
स्थावर जीवसुद्धा मी माझ्या इच्छेने संहारतो; कर्माच्या वेळी पुन्हा विचार करून मी देहाची निर्मिती करतो.
आविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् श्वेतः कृतयुगे धर्मः श्यामस् त्रेतायुगे मम
मानवी देहात प्रवेश करून, मर्यादा स्थापण्यासाठी, कृतयुगात धर्म पांढरा असतो, तर त्रेतायुगात माझा धर्म काळसर असतो.
रक्तो द्वापरम् आसाद्य कृष्णः कलियुगे तथा त्रयो भागा ह्य् अधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च
द्वापरयुगात तो लाल असतो आणि कलियुगात काळा होतो; त्या काळात अधर्माचे तीन भाग वाढतात.
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः त्रैलोक्यं नाशयाम्य् एकः सर्वं स्थावरजङ्गमम्
आणि जेव्हा संहारकाळ येतो, तेव्हा मी अत्यंत भयंकर काळ होऊन, तीनही लोकांचा, सर्व स्थावर-जंगमाचा नाश करतो.
अहं त्रिधर्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः अभिन्नः सर्वगो ऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः
मी त्रिविध धर्म आहे, विश्वाचा आत्मा आहे, सर्व लोकांना सुख देणारा आहे; मी अखंड, सर्वत्र असणारा, अनंत, इंद्रियांचा स्वामी आणि महान पावलांनी चालणारा आहे.
कालचक्रं नयाम्य् एको ब्रह्मरूपं ममैव तत् शमनं सर्वभूतानां सर्वभूतकृतोद्यमम्
मी एकटाच काळाचं चक्र चालवतो; माझं ते रूप म्हणजे ब्रह्मा, सर्व जीवांना शांत करणारा आणि सर्वांच्या कृत्यांना कारणीभूत आहे.
एवं प्रणिहितः सम्यङ् ममात्मा मुनिसत्तम सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
माझा आत्मा अशा प्रकारे योग्य रीतीने स्थिर आहे, हे श्रेष्ठ मुनी; सर्व जीवांमध्ये असूनही, कोणीही मला ओळखू शकत नाही.
सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः यच् च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज
सर्व लोकांत माझे भक्त मला सर्वत्र पूजतात; आणि द्विजा, तुझ्या वाट्याला जे काही कष्ट आले आहेत—
सुखोदयाय तत् सर्वं श्रेयसे च तवानघ यच् च किंचित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्
ते सर्व तुझ्या सुखासाठी आणि कल्याणासाठीच आहे, हे निष्पापा; या जगात तुझ्या नजरेस पडलेलं सर्व स्थावर-जंगम—
विहितः सर्व एवासौ मयात्मा भूतभावनः अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः
हे सर्व मीच, जीवांची वाढ करणारा आत्मा, निर्माण केलं आहे; मी नारायण नावाचा, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा आहे.
यावद् युगानां विप्रर्षे सहस्रं परिवर्तते तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वविश्वानि मोहयन्
ब्राह्मण ऋषीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, जेवढी हजारो युगं जातात, तेवढा काळ मी विश्वाचा आत्मा म्हणून झोपतो आणि सर्व विश्वाला मोहात टाकतो.
एवं सर्वम् अहं कालम् इहासे मुनिसत्तम अशिशुः शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते
अशा प्रकारे, हे श्रेष्ठ मुनी, मी इथे सर्वत्र काळ आहे; ब्रह्मा जागा होईपर्यंत मी बालरूपात, बाळासारखा राहतो.
मया च दत्तो विप्रेन्द्र वरस् ते ब्रह्मरूपिणा असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित
आणि मीच तुला, हे श्रेष्ठ द्विजा, ब्रह्मरूपाचा वर दिला आहे; अनेकदा तृप्त होऊन, ब्राह्मण ऋषींच्या पूजेने सन्मानित केला आहे.
सर्वम् एकार्णवं कृत्वा नष्टे स्थावरजङ्गमे निर्गतो ऽसि मयाज्ञातस् ततस् ते दर्शितं जगत्
सर्व स्थावर-जंगम नष्ट होऊन एकाच महासागरात विलीन झाल्यावर, तू माझ्या माहितीस न येता प्रकट झाला होतास; त्यानंतर तुला हे जग दिसले.
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टो ऽसि यदा मम दृष्ट्वा लोकं समस्तं हि विस्मितो नावबुध्यसे
माझ्या देहात प्रवेश करून, तू सर्व जग पाहिलेस, तेव्हा तू आश्चर्यचकित झालास आणि काहीच समजू शकले नाहीस.