दानवास् त्वं तथा यक्षास् त्वं दैत्याः समरुद्गणाः सिद्धाश् चाप्सरसो नागा गन्धर्वास् त्वं सचारणाः
तूच दानव, तूच यक्ष, तूच दैत्य आणि मरुत, तूच सिद्ध, अप्सरा, नाग, गंधर्व आणि चारण आहेस.
पितरो वालखिल्याश् च प्रजानां पतयो ऽच्युत मुनयस् त्वम् ऋषिगणास् त्वम् अश्विनौ निशाचराः
तूच पितर, वाळखिल्य, प्रजापती, अच्युत, तूच मुनी, ऋषीगण, अश्विनी आणि निशाचर आहेस.
अन्याश् च जातयस् त्वं हि यत् किंचिज् जीवसंज्ञितम् किं चात्र बहुनोक्तेन ब्रह्मादिस्तम्बगोचरम्
तूच इतर सर्व जीवजाती, जे काही जिवंत आहे. इतकं सांगण्याची गरज नाही, कारण ब्रह्मापासून गवताच्या पातीपर्यंत सर्व काही तुझ्यात सामावलं आहे.
भूतं भव्यं भविष्यं च त्वं जगत् सचराचरम् यत् ते रूपं परं देव कूटस्थम् अचलं ध्रुवम्
तूच भूत, वर्तमान आणि भविष्य, तूच सजीव आणि निर्जीव असलेलं जग. तुझं ते परम रूप, हे देव, अचल, अडगळी आणि कायमचं आहे.
ब्रह्माद्यास् तन् न जानन्ति कथम् अन्ये ऽल्पमेधसः देव शुद्धस्वभावो ऽसि नित्यस् त्वं प्रकृतेः परः
ब्रह्मा आणि इतर देवतांना हे समजत नाही, मग कमी समज असलेल्या इतरांना कसं कळेल? देवा, तुझं स्वरूप अगदी शुद्ध आहेस, तू कायमचा आहेस आणि या सृष्टीच्या पलीकडचा आहेस.
अव्यक्तः शाश्वतो ऽनन्तः सर्वव्यापी महेश्वरः त्वम् आकाशः परः शान्तो अजस् त्वं विभुर् अव्ययः
तू नजरेस न पडणारा, शाश्वत, अनंत, सर्वत्र व्यापून असलेला, सर्वांचा स्वामी आहेस. तू आकाशाहूनही श्रेष्ठ, शांत, अजन्मा, सर्वशक्तिमान आणि कधीही नष्ट न होणारा आहेस.
एवं त्वां निर्गुणं स्तोतुं कः शक्नोति निरञ्जनम् स्तुतो ऽसि यन् मया देव विकलेनाल्पचेतसा तत् सर्वं देवदेवेश क्षन्तुम् अर्हसि चाव्यय
असं निर्गुण, निष्कलंक तुझं गुणगान कोण करू शकतं? मी ज्या अपूर्ण आणि मर्यादित बुद्धीने तुझं स्तवन केलं, हे देवाधिदेवा, ते सर्व तू क्षमा करावं.
इत्थं स्तुतस् तदा तेन मार्कण्डेयेन भो द्विजाः प्रीतः प्रोवाच भगवान् मेघगम्भीरया गिरा
त्या वेळी मार्कंडेयाने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, हे द्विजांनो, प्रसन्न झालेल्या भगवंताने मेघासारख्या गंभीर आवाजात बोलायला सुरुवात केली.
ब्रूहि कामं मुनिश्रेष्ठ यत् ते मनसि वर्तते ददामि सर्वं विप्रर्षे मत्तो यद् अभिवाञ्छसि
हे श्रेष्ठ ऋषी, तुझ्या मनात जे काही आहे ते सांग. तू माझ्याकडून जे काही इच्छितोस ते सर्व मी तुला देईन.
श्रुत्वा स वचनं विप्राः शिशोस् तस्य महात्मनः उवाच परमप्रीतो मुनिस् तद्गतमानसः
त्या महान आत्म्याच्या मुलाच्या शब्द ऐकून, तो ऋषी अतिशय आनंदाने आणि मनाने त्याच्यात एकरूप होऊन उत्तर देऊ लागला.
ज्ञातुम् इच्छामि देव त्वां मायां वै तव चोत्तमाम् त्वत्प्रसादाच् च देवेश स्मृतिर् न परिहीयते
देवा, मला तुला आणि तुझ्या श्रेष्ठ मायेला जाणून घ्यायचं आहे. तुझ्या कृपेने, हे देवाधिदेवा, माझी स्मरणशक्ती कधीही कमी होऊ नये.
द्रुतम् अन्तः शरीरेण सततं पर्यवर्तितम् इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाम् अहम् अव्ययम्
हे कमळनयन, शरीरात सतत आणि वेगाने वावरणारा, अविनाशी असलेला तू कोण आहेस हे मला जाणून घ्यायचं आहे.
इह भूत्वा शिशुः साक्षात् किं भवान् अवतिष्ठते पीत्वा जगद् इदं सर्वम् एतद् आख्यातुम् अर्हसि
इथे प्रत्यक्ष मुलासारखा जन्म घेऊन, तू सर्व जग पिऊनही का स्थिर आहेस? हे सर्व मला सांगावं.
किमर्थं च जगत् सर्वं शरीरस्थं तवानघ कियन्तं च त्वया कालम् इह स्थेयम् अरिंदम
हे निष्पापा, तुझ्या शरीरात हे संपूर्ण जग का आहे? आणि, हे शत्रूंचा नाश करणारा, तू इथे किती काळ राहणार आहेस?
ज्ञातुम् इच्छामि देवेश ब्रूहि सर्वम् अशेषतः त्वत्तः कमलपत्त्राक्ष विस्तरेण यथातथम् महद् एतद् अचिन्त्यं च यद् अहं दृष्टवान् प्रभो
हे देवाधिदेवा, मला हे सर्व पूर्णपणे जाणून घ्यायचं आहे. हे कमळपर्णासारख्या डोळ्याच्या, मी जे अद्भुत आणि अकल्पनीय पाहिलं त्याबद्दल तू मला सविस्तर आणि सत्य सांगावं.
इत्य् उक्तः स तदा तेन देवदेवो महाद्युतिः सान्त्वयन् स तदा वाक्यम् उवाच वदतां वरः
त्याने असे विचारल्यावर, तेजस्वी देवांचा देव त्याला शांत करत म्हणाला आणि पुढे बोलू लागला.
कामं देवाश् च मां विप्र नहि जानन्ति तत्त्वतः तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्य् अहम्
हे ब्राह्मण, देवांनाही माझं खरं स्वरूप माहीत नाही. पण तुझ्यावर प्रेम असल्याने मी हे सर्व कसं निर्माण करतो ते तुला सांगतो.
पितृभक्तो ऽसि विप्रर्षे माम् एव शरणं गतः ततो दृष्टो ऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत्
हे श्रेष्ठ ऋषी, तू पितरांची भक्ती करतोस आणि फक्त माझ्यावरच विश्वास ठेवला आहेस. म्हणून मी तुला प्रत्यक्ष दर्शन दिलं; तुझं ब्रह्मचर्य फार मोठं आहे.
आपो नारा इति पुरा संज्ञाकर्म कृतं मया तेन नारायणो ऽस्म्य् उक्तो मम तास् त्व् अयनं सदा
पूर्वी मी पाण्यांना 'नारा' असं नाव दिलं होतं. म्हणून मला 'नारायण' म्हणतात; ती पाणी नेहमी माझं निवासस्थान आहेत.
अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतो ऽव्ययः विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम
मी नारायण नावाचा, शाश्वत, अविनाशी आणि सर्वांचा मूळ स्त्रोत आहे. मी सर्व सृष्टीचा निर्माण करणारा आणि संहार करणारा आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
अहं विष्णुर् अहं ब्रह्मा शक्रश् चापि सुराधिपः अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस् तथा
मी विष्णू आहे, मी ब्रह्मा आहे, मीच इंद्र आहे. मीच कुबेर आहे, आणि मीच यम, प्रेतांचा स्वामी आहे.
अहं शिवश् च सोमश् च कश्यपश् च प्रजापतिः अहं धाता विधाता च यज्ञश् चाहं द्विजोत्तम
मी शिव आहे, मी सोम आहे, मी कश्यप आहे, मीच प्रजापती आहे. मी धाता, विधाता आणि यज्ञ देखील आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
अग्निर् आस्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने द्यौर् मूर्धा खं दिशः श्रोत्रे तथापः स्वेदसंभवाः
माझे तोंड म्हणजे अग्नी आहे, माझे पाय म्हणजे पृथ्वी आहे, चंद्र आणि सूर्य हे माझे डोळे आहेत; आकाश हे माझे डोके आहे, अवकाश माझे शरीर आहे, दिशा माझी कान आहेत, आणि पाणी माझ्या घामातून निर्माण होते.
सदिशं च नभः कायो वायुर् मनसि मे स्थितः मया क्रतुशतैर् इष्टं बहुभिश् चाप्तदक्षिणैः
दिशा आणि आकाश हे माझे शरीर आहे, वारा माझ्या मनात आहे; मला शेकडो यज्ञांनी पूजले गेले आहे, त्यातले बरेच यज्ञ मोठ्या दानांनी केले गेले आहेत.
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः
जे वेद जाणतात, ते मला देवपूजेत स्थिर मानून पूजतात; पृथ्वीवर स्वर्गाची इच्छा असलेले राजे आणि क्षत्रियही मला पूजतात.
यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम्
त्याचप्रमाणे, स्वर्गलोक जिंकण्याची इच्छा असलेले वैश्यही मला पूजतात, ज्याचे अलंकार म्हणजे मेरू आणि मंदार पर्वत आहेत, आणि ज्याचे राज्य चारही समुद्रांपर्यंत पसरले आहे.
शेषो भूत्वाहम् एको हि धारयामि वसुंधराम् वाराहं रूपम् आस्थाय ममेयं जगती पुरा
मी एकटाच शेषरूप होऊन ही वसुंधरा धरून ठेवतो; पूर्वी मी वराहाचे रूप धारण करून हे जग उचलले होते.
मज्जमाना जले विप्र वीर्येणास्मि समुद्धृता अग्निश् च वाडवो विप्र भूत्वाहं द्विजसत्तम
जेव्हा पृथ्वी पाण्यात बुडत होती, तेव्हा मी माझ्या सामर्थ्याने तिला वर काढले; आणि, श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी वडवाग्नी होऊन ते पाणी प्यायलो.
पिबाम्य् अपः समाविष्टस् ताश् चैव विसृजाम्य् अहम् ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रम् ऊरू मे संश्रिता विशः
जेव्हा पाणी भरते, तेव्हा मी ते पितो आणि पुन्हा सोडतो; ब्राह्मण माझे तोंड आहेत, क्षत्रिय माझे हात आहेत, आणि वैश्य माझ्या मांड्यांमध्ये आश्रय घेतात.
पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च ऋग्वेदः सामवेदश् च यजुर्वेदस् त्व् अथर्वणः
शूद्र माझे पाय होतात, हे सर्व क्रमाने आणि सामर्थ्याने घडते; ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद—