कथं पश्यामि तं देवं पुरुषेशं सनातनम् इति संचिन्तयन् देवम् एकाग्रेण सनातनम्
'तो सनातन देव, सर्व प्राण्यांचा स्वामी, मला कसा दिसेल?' असे विचार करत तो एकाग्र मनाने त्या सनातन देवाचा ध्यास घेतो.
प्राप्तवांस् तत् पदं दिव्यं महाप्रलयकारणम् पुरुषेशम् इति ख्यातं वटराजं सनातनम्
त्याने त्या दिव्य अवस्थेला प्राप्ती केली, जी महाप्रलयाचे कारण आहे, सर्व प्राण्यांचा स्वामी, सनातन वटवृक्ष म्हणून प्रसिद्ध.
त्वरायुक्तो मुनिश् चासौ न्यग्रोधस्यान्तिकं ययौ आसाद्य तं मुनिश्रेष्ठास् तस्य मूले समाविशत्
घाईने तो ऋषी वटवृक्षाजवळ गेला आणि पोहोचल्यावर, श्रेष्ठ ऋषी त्या झाडाच्या मुळाशी बसला.
न कालाग्निभयं तत्र न चाङ्गारप्रवर्षणम् न संवर्तागमस् तत्र न च वज्राशनिस् तथा
तेथे काळाग्नीची भीती नव्हती, अंगारांचा वर्षाव नव्हता, प्रलयाचा संहार नव्हता, वीजांचा किंवा गडगडाटाचाही धडका नव्हता.
ततो गजकुलप्रख्यास् तडिन्मालाविभूषिताः समुत्तस्थुर् महामेघा नभस्य् अद्भुतदर्शनाः
मग आकाशात हत्तींच्या कळपासारखे, विजेच्या माळांनी सजलेले, आश्चर्यकारक असे मेघ उगवले.
केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसंनिभाः केचित् किञ्जल्कसंकाशाः केचित् पीताः पयोधराः
काही निळ्या कमळासारखे काळे, काही कुमुदासारखे पांढरे, काही परागासारखे, तर काही पिवळ्या रंगाचे पर्जन्य मेघ होते.
केचिद् धरितसंकाशाः काकाण्डसंनिभास् तथा केचित् कमलपत्त्राभाः केचिद् धिङ्गुलसंनिभाः
काही गवतासारखे हिरवे, काही कावळ्याच्या अंड्यासारखे, काही कमळाच्या पानासारखे चमकदार, तर काही हिंगुळासारखे लाल होते.
केचित् पुरवराकाराः केचिद् गिरिवरोपमाः केचिद् अञ्जनसंकाशाः केचिन् मरकतप्रभाः
काही मेघ शहरासारखे दिसत होते, काही डोंगरांसारखे, काही काळ्या सुरम्यासारखे, तर काही पाचूसारखे चमकत होते.
विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तस्थुर् महाघनाः घोररूपा महाभागा घोरस्वननिनादिताः
विजेच्या माळांनी गुंडाळलेले, प्रचंड आणि भीषण रूपाचे, मोठ्या आवाजात गडगडणारे मेघ आकाशात उगवले.
ततो जलधराः सर्वे समावृण्वन् नभस्तलम् तैर् इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा
मग त्या सर्व पर्जन्य मेघांनी आकाश झाकून टाकले, आणि त्यांच्या पावसाने संपूर्ण पृथ्वी, पर्वत, वन आणि सरोवरे व्यापली गेली.
आपूरिता दिशः सर्वाः सलिलौघपरिप्लुताः ततस् ते जलदा घोरा वारिणा मुनिसत्तमाः
सर्व दिशांना पाण्याच्या लोंढ्यांनी भरून गेल्या; मग त्या भीषण मेघांनी, हे श्रेष्ठ ऋषी, सर्वत्र जलाचा पूर आणला.
सर्वतः प्लावयाम् आसुश् चोदिताः परमेष्ठिना वर्षमाणा महातोयं पूरयन्तो वसुंधराम्
परमेश्वराच्या प्रेरणेने, त्यांनी सर्वत्र पाणी सोडले, मोठ्या पावसाने संपूर्ण पृथ्वी भरून टाकली.
सुघोरम् अशिवं रौद्रं नाशयन्ति स्म पावकम् ततो द्वादश वर्षाणि पयोदाः समुपप्लवे
त्यांनी त्या भीषण, अशुभ आणि रौद्र अग्नीचा नाश केला; मग बारा वर्षे ते पर्जन्य मेघ प्रलयात राहिले.
धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ततः समुद्राः स्वां वेलाम् अतिक्रामन्ति भो द्विजाः
महात्म्याच्या प्रेरणेने, त्यांनी पाण्याच्या धारांनी सर्वत्र पूर आणला; मग, हे ब्राह्मणहो, समुद्रांनी आपली मर्यादा ओलांडली.
पर्वताश् च व्यशीर्यन्त मही चाप्सु निमज्जति सर्वतः सुमहाभ्रान्तास् ते पयोदा नभस्तलम्
पर्वत तुटून गेले आणि पृथ्वी पाण्यात बुडाली; सर्वत्र मोठ्या गोंधळात ढग आकाशभर पसरले.
संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगसमाहताः ततस् तं मारुतं घोरं स विष्णुर् मुनिसत्तमाः
वाऱ्याच्या जोराने ते ढग नाहीसे झाले; मग तो भयंकर वारा, ऋषिमंडळींनो, विष्णूंनी थांबवला.
आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भो द्विजाः तस्मिन्न् एकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे
आदिपद्मात राहणारा देव त्या भयंकर एकाच समुद्रावर, जिथे सगळं स्थावर-जंगम नष्ट झालं होतं, पाणी प्यायल्यावर झोपला, हे द्विजांनो.
नष्टे देवासुरनरे यक्षराक्षसवर्जिते ततो मुनिः स विश्रान्तो ध्यात्वा च पुरुषोत्तमम्
सर्व देव, असुर, माणसं, यक्ष, राक्षस नष्ट झाल्यावर, तो ऋषी विश्रांती घेऊन, पुन्हा पुन्हा पुरुषोत्तमाचे ध्यान करू लागला.
ददर्श चक्षुर् उन्मील्य जलपूर्णां वसुंधराम् नापश्यत् तं वटं नोर्वीं न दिगादि न भास्करम्
डोळे उघडून त्याने पाहिलं की, पृथ्वी सगळी पाण्याने भरली आहे; त्याला तिथे वडाचं झाड, जमीन, दिशा किंवा सूर्य काहीच दिसलं नाही.
न चन्द्रार्काग्निपवनं न देवासुरपन्नगम् तस्मिन्न् एकार्णवे घोरे तमोभूते निराश्रये
त्या भयंकर एकाच समुद्रात, जिथे अंधारच अंधार आणि कुठेच आधार नाही, तिथे ना चंद्र, ना सूर्य, ना अग्नी, ना वारा, ना देव, असुर, सर्प काहीच नव्हतं.
निमज्जन् स तदा विप्राः संतर्तुम् उपचक्रमे बभ्रामासौ मुनिश् चार्त इतश् चेतश् च संप्लवन्
मग, ऋषिमंडळींनो, तो बुडू लागला आणि पोहत जाऊ लागला; तो दु:खी ऋषी या त्या बाजूला पाण्याच्या प्रवाहात फिरत राहिला.
निममज्ज तदा विप्रास् त्रातारं नाधिगच्छति एवं तं विह्वलं दृष्ट्वा कृपया पुरुषोत्तमः प्रोवाच मुनिशार्दूलास् तदा ध्यानेन तोषितः
तो बुडत गेला, ऋषिमंडळींनो, आणि त्याला कुठेच तारणारा मिळाला नाही; त्याची अशी अवस्था पाहून, त्याच्या ध्यानाने संतुष्ट होऊन, पुरुषोत्तमाने दयाळूपणे त्या ऋषीला बोलावलं.
वत्स श्रान्तो ऽसि बालस् त्वं भक्तत्र मम सुव्रत आगच्छागच्छ शीघ्रं त्वं मार्कण्डेय ममान्तिकम्
"मुला, तू थकलास आणि अजून लहान आहेस, माझ्यावर निष्ठा ठेवणारा आहेस; ये, ये लवकर, मार्कंडेय, माझ्या जवळ ये."
मा त्वयैव च भेतव्यं संप्राप्तो ऽसि ममाग्रतः मार्कण्डेय मुने धीर बालस् त्वं श्रमपीडितः
"काही भीती बाळगू नकोस, कारण तू माझ्या समोर आला आहेस; धीरगंभीर मार्कंडेय ऋषी, तू अजून लहान आहेस आणि श्रमाने थकलास."
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा मुनिः परमकोपितः उवाच स तदा विप्रा विस्मितश् चाभवन् मुहुः
ही वचने ऐकून तो ऋषी फारच रागावला; मग तो ऋषिमंडळींनो बोलू लागला आणि पुन्हा पुन्हा आश्चर्यचकित झाला.
को ऽयं नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्न् इव बहुवर्षसहस्राख्यं धर्षयन्न् इव मे वपुः
"हा कोण आहे, जो माझं नाव घेऊन बोलतो, जणू माझ्या तपस्येची थट्टा करतो, आणि हजारो वर्षे प्रसिद्ध असलेल्या माझ्या देहाला आव्हान देतो?"
न ह्य् एष समुदाचारो देवेष्व् अपि समाहितः मां ब्रह्मा स च देवेशो दीर्घायुर् इति भाषते
"असं वागणं तर देवांमध्येही योग्य नाही; पण ब्रह्मा आणि देवांचा स्वामी मला दीर्घायुषी म्हणतात."
कस् तपो घोरशिरसो ममाद्य त्यक्तजीवितः मार्कण्डेयेति चोक्त्वा मन्मृत्युं गन्तुम् इहेच्छति
"हा कोण, ज्याच्या मनात भयंकर हेतू आहे, जो आज मला 'मार्कंडेय' म्हणत माझा अंत घडवू पाहतो?"
एवम् उक्त्वा तदा विप्राश् चिन्ताविष्टो ऽभवन् मुनिः किं स्वप्नो ऽयं मया दृष्टः किं वा मोहो ऽयम् आगतः
असं बोलून तो ऋषी चिंतेने भरून गेला: "हे मी पाहिलेलं स्वप्न आहे का, की माझ्या मनात काही भ्रम आला आहे?"
इत्थं चिन्तयतस् तस्य उत्पन्ना दुःखहा मतिः व्रजामि शरणं देवं भक्त्याहं पुरुषोत्तमम्
अशा विचारात असताना, त्याच्या मनात दु:ख दूर करणारा विचार आला: "मी भक्तीने त्या देव पुरुषोत्तमाचा आश्रय घेईन."