ये पश्यन्त्य् अव्ययं देवं द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् ते विष्णुलोकम् आसाद्य न च्यवन्ते कदाचन
जे लोक द्वादशीच्या दिवशी अविनाशी देवाचं, म्हणजेच परमेश्वराचं दर्शन घेतात, ते विष्णूच्या लोकात जातात आणि तिथून कधीच खाली पडत नाहीत.
तस्माज् ज्येष्ठे प्रयत्नेन गन्तव्यं भो द्विजोत्तमाः कृत्वा तस्मिन् पञ्चतीर्थं द्रष्टव्यः पुरुषोत्तमः
म्हणून, श्रेष्ठ द्विजांनो, ज्येष्ठ महिन्यात पूर्ण प्रयत्न करून तिथे जाऊन, पंचतीर्थ स्नान करून, परमेश्वराचं दर्शन घ्यावं.
सुदूरस्थो ऽपि यो भक्त्या कीर्तयेत् पुरुषोत्तमम् अहन्य् अहनि शुद्धात्मा सो ऽपि विष्णुपुरं व्रजेत्
जो कोणी अगदी दूर असला तरी, शुद्ध मनाने आणि भक्तीने रोज परमेश्वराचं गुणगान करतो, तोही शेवटी विष्णूच्या नगरीत पोहोचतो.
यात्रां करोति कृष्णस्य श्रद्धया यः समाहितः सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन् नरः
जो कोणी श्रद्धेने आणि एकाग्रतेने कृष्णाची यात्रा करतो, आणि सर्व पापांपासून मुक्त होतो, तो मनुष्य विष्णूच्या लोकात पोहोचतो.
चक्रं दृष्ट्वा हरेर् दूरात् प्रासादोपरि संस्थितम् सहसा मुच्यते पापान् नरो भक्त्या प्रणम्य तत्
जो भक्तीने मंदिराच्या छतावर असलेलं हरिचं चक्र दूरून पाहतो आणि त्याला वंदन करतो, तो मनुष्य लगेचच पापमुक्त होतो.
आसीत् कल्पे मुनिश्रेष्ठाः संप्रवृत्ते महाक्षये नष्टे ऽर्कचन्द्रे पवने नष्टे स्थावरजङ्गमे
श्रेष्ठ ऋषींनो, जेव्हा त्या कल्पातील महाविनाश सुरू झाला, सूर्य आणि चंद्र नाहीसे झाले, वारा थांबला आणि स्थावर-जंगम सर्व काही नष्ट झालं—
उदिते प्रलयादित्ये प्रचण्डे घनगर्जिते विद्युदुत्पातसंघातैः संभग्ने तरुपर्वते
जेव्हा प्रलयाचा तिव्र सूर्य उगवला, गडगडाटी मेघांनी गर्जना केली, आणि वीजांच्या मोठ्या गडगडाटाने झाडं आणि डोंगर फोडले गेले—
लोके च संहृते सर्वे महदुल्कानिबर्हणे शुष्केषु सर्वतोयेषु सरःसु च सरित्सु च
जेव्हा संपूर्ण जग नष्ट झालं, मोठ्या उल्कांनी सर्व काही नाहीसं केलं, आणि सर्व तलाव, नद्या कोरडे पडले—
ततः संवर्तको वह्निर् वायुना सह भो द्विजाः लोकं तु प्राविशत् सर्वम् आदित्यैर् उपशोभितम्
मग, ब्राह्मणांनो, प्रलयाचा अग्नी आणि वारा मिळून, त्या अनेक सूर्यांनी उजळलेल्या संपूर्ण जगात पसरले.
पश्चात् स पृथिवीं भित्त्वा प्रविश्य च रसातलम् देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत्
नंतर, त्या अग्नीने पृथ्वी फोडून रसातळात प्रवेश केला आणि देव, दानव, यक्ष यांना मोठा भयंकर भीती वाटू लागली.
निर्दहन् नागलोकं च यच् च किंचित् क्षिताव् इह अधस्तान् मुनिशार्दूलाः सर्वं नाशयते क्षणात्
त्या अग्नीने नागलोक आणि पृथ्वीखालील जे काही होतं ते सर्व जाळलं, आणि श्रेष्ठ ऋषींनो, क्षणात सर्व काही नष्ट केलं.
ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च निर्दहत्य् आशुगो वायुः स च संवर्तको ऽनलः
मग, वेगवान वारा आणि प्रलयाचा अग्नी यांनी वीस हजार योजनांचं अंतर जाळून टाकलं.
सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ततो दहति संदीप्तः सर्वम् एव जगत् प्रभुः
त्या प्रज्वलित प्रभूने देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, नाग, राक्षसांसह संपूर्ण जग जाळून टाकलं.
प्रदीप्तो ऽसौ महारौद्रः कल्पाग्निर् इति संश्रुतः महाज्वालो महार्चिष्मान् संप्रदीप्तमहास्वनः
तो प्रलयाचा अग्नी अत्यंत भयंकर, मोठ्या ज्वाळांनी आणि तेजाने प्रज्वलित, मोठ्या गर्जनेसह, 'प्रलयाग्नि' म्हणून ओळखला जातो.
सूर्यकोटिप्रतीकाशो ज्वलन्न् इव स तेजसा त्रैलोक्यं चादहत् तूर्णं ससुरासुरमानुषम्
तो अग्नी दहा कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी, प्रज्वलित, आपल्या तेजाने तिन्ही लोकं—देव, दानव, माणसं—लवकरच जाळून टाकतो.
एवंविधे महाघोरे महाप्रलयदारुणे ऋषिः परमधर्मात्मा ध्यानयोगपरो ऽभवत्
अशा भयंकर आणि कठीण महाप्रलयात, एक परमधर्मात्मा ऋषी ध्यान आणि योगात मग्न झाला.
एकः संतिष्ठते विप्रा मार्कण्डेयेति विश्रुतः मोहपाशैर् निबद्धो ऽसौ क्षुत्तृष्णाकुलितेन्द्रियाः
तेथे एकटेच प्रसिद्ध मार्कंडेय उभे आहेत, भ्रमाच्या जाळ्यात अडकलेले, उपासमारीने आणि तहानाने त्यांची इंद्रिये व्याकुळ झाली आहेत.
स दृष्ट्वा तं महावह्निं शुष्ककण्ठौष्ठतालुकः तृष्णार्तः प्रस्खलन् विप्रास् तदासौ भयविह्वलः
तो ब्राह्मण जेव्हा तो प्रचंड अग्नी पाहतो, तेव्हा त्याचे घसा, ओठ आणि तालू कोरडे पडतात, तहानेने त्रस्त होतो, घाबरून तो डगमगत चालतो.
बभ्राम पृथिवीं सर्वां कांदिशीको विचेतनः त्रातारं नाधिगच्छन् वै इतश् चेतश् च धावति
तो संपूर्ण पृथ्वीवरून भटकत राहिला, दिशाहीन आणि गोंधळलेला, कुठेही रक्षण करणारा मिळाला नाही, त्याचे मन इकडे तिकडे धावत होते.
न लेभे च तदा शर्म यत्र विश्राम्यता द्विजाः करोमि किं न जानामि यस्याहं शरणं व्रजे
त्याला कुठेही शांती मिळाली नाही, विश्रांतीसाठी जागा सुद्धा सापडली नाही. 'मी काय करू? कुणाकडे जाऊन आश्रय घ्यावा हे मला कळत नाही,' असे तो म्हणाला.
कथं पश्यामि तं देवं पुरुषेशं सनातनम् इति संचिन्तयन् देवम् एकाग्रेण सनातनम्
'तो सनातन देव, सर्व प्राण्यांचा स्वामी, मला कसा दिसेल?' असे विचार करत तो एकाग्र मनाने त्या सनातन देवाचा ध्यास घेतो.
प्राप्तवांस् तत् पदं दिव्यं महाप्रलयकारणम् पुरुषेशम् इति ख्यातं वटराजं सनातनम्
त्याने त्या दिव्य अवस्थेला प्राप्ती केली, जी महाप्रलयाचे कारण आहे, सर्व प्राण्यांचा स्वामी, सनातन वटवृक्ष म्हणून प्रसिद्ध.
त्वरायुक्तो मुनिश् चासौ न्यग्रोधस्यान्तिकं ययौ आसाद्य तं मुनिश्रेष्ठास् तस्य मूले समाविशत्
घाईने तो ऋषी वटवृक्षाजवळ गेला आणि पोहोचल्यावर, श्रेष्ठ ऋषी त्या झाडाच्या मुळाशी बसला.
न कालाग्निभयं तत्र न चाङ्गारप्रवर्षणम् न संवर्तागमस् तत्र न च वज्राशनिस् तथा
तेथे काळाग्नीची भीती नव्हती, अंगारांचा वर्षाव नव्हता, प्रलयाचा संहार नव्हता, वीजांचा किंवा गडगडाटाचाही धडका नव्हता.
ततो गजकुलप्रख्यास् तडिन्मालाविभूषिताः समुत्तस्थुर् महामेघा नभस्य् अद्भुतदर्शनाः
मग आकाशात हत्तींच्या कळपासारखे, विजेच्या माळांनी सजलेले, आश्चर्यकारक असे मेघ उगवले.
केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसंनिभाः केचित् किञ्जल्कसंकाशाः केचित् पीताः पयोधराः
काही निळ्या कमळासारखे काळे, काही कुमुदासारखे पांढरे, काही परागासारखे, तर काही पिवळ्या रंगाचे पर्जन्य मेघ होते.
केचिद् धरितसंकाशाः काकाण्डसंनिभास् तथा केचित् कमलपत्त्राभाः केचिद् धिङ्गुलसंनिभाः
काही गवतासारखे हिरवे, काही कावळ्याच्या अंड्यासारखे, काही कमळाच्या पानासारखे चमकदार, तर काही हिंगुळासारखे लाल होते.
केचित् पुरवराकाराः केचिद् गिरिवरोपमाः केचिद् अञ्जनसंकाशाः केचिन् मरकतप्रभाः
काही मेघ शहरासारखे दिसत होते, काही डोंगरांसारखे, काही काळ्या सुरम्यासारखे, तर काही पाचूसारखे चमकत होते.
विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तस्थुर् महाघनाः घोररूपा महाभागा घोरस्वननिनादिताः
विजेच्या माळांनी गुंडाळलेले, प्रचंड आणि भीषण रूपाचे, मोठ्या आवाजात गडगडणारे मेघ आकाशात उगवले.
ततो जलधराः सर्वे समावृण्वन् नभस्तलम् तैर् इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा
मग त्या सर्व पर्जन्य मेघांनी आकाश झाकून टाकले, आणि त्यांच्या पावसाने संपूर्ण पृथ्वी, पर्वत, वन आणि सरोवरे व्यापली गेली.