ब्रह्मपुराणम्

यस् त्व् इमां धारयेन् नित्यं शृणुयाद् वाप्य् अभीक्ष्णशः स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

जो हा ग्रंथ नेहमी मनाशी धरतो किंवा वारंवार ऐकतो, आणि आपली वंशपरंपरा टिकवतो, त्याचं स्वर्गात मोठं सन्मान होतं.

अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सदसदात्मकम् प्रधानं पुरुषस् तस्मान् निर्ममे विश्वम् ईश्वरः

जे अप्रकट कारण आहे, नित्य, सत् आणि असत् दोन्हीचं स्वरूप, त्यातूनच प्रभूंनी प्रधान आणि पुरुष म्हणून हे विश्व निर्माण केलं.

तं बुध्यध्वं मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माणम् अमितौजसम् स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम्

मुनिश्रेष्ठांनो, अमाप तेज असलेला, सर्व सृष्टीचा कर्ता, नारायणभक्त ब्रह्मा — त्याला ओळखा.

अहंकारस् तु महतस् तस्माद् भूतानि जज्ञिरे भूतभेदाश् च भूतेभ्य इति सर्गः सनातनः

महत्‌तत्त्वातून अहंकार निर्माण होतो, त्यातून पंचमहाभूतांची उत्पत्ती होते, आणि त्यातून विविध जीवांची निर्मिती — हीच सनातन सृष्टी आहे.

विस्तरावयवं चैव यथाप्रज्ञं यथाश्रुति कीर्त्यमानं शृणुध्वं वः सर्वेषां कीर्तिवर्धनम्

जसं समजलं आणि ऐकलं तसं, विस्ताराने सांगितलेली ही कथा ऐका — ती तुमचं कीर्तिवर्धन करेल.

कीर्तितं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यवर्धनम् ततः स्वयंभूर् भगवान् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः

सर्व स्थिर कीर्ती असलेल्या लोकांचे पुण्य वाढवणारे हे कथन सांगितले गेले आहे. त्यानंतर स्वयंभू भगवान विविध जीवांची सृष्टी करायची इच्छा धरतात.

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अथासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः

सृष्टीच्या सुरुवातीला त्यांनी पाणी निर्माण केले आणि त्या पाण्यात आपले बीज ठेवले. त्या पाण्याला 'नारा' असे म्हणतात आणि 'पाणी हे नराचे संतती आहे' असेही सांगितले जाते.

अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णम् अभवत् तद् अण्डम् उदकेशयम्

त्या पाण्यात त्यांचे पहिले निवासस्थान होते, म्हणून त्यांना नारायण म्हणतात. त्या वेळी सोन्यासारखा तेजस्वी अंड निर्माण झाले, जे पाण्यावर तरंगत होते.

तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूर् इति नः श्रुतम् हिरण्यवर्णो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम्

त्या अंडातच स्वयंभू ब्रह्मा जन्मास आले, असे आपण ऐकले आहे. तो सोन्यासारखा तेजस्वी भगवान तिथे एक पूर्ण वर्ष राहिला.

तद् अण्डम् अकरोद् द्वैधं दिवं भुवम् अथापि च तयोः शकलयोर् मध्य आकाशम् अकरोत् प्रभुः

त्यांनी त्या अंडाचे दोन भाग केले, त्यातून वर आकाश आणि खाली पृथ्वी निर्माण केली. त्या दोन भागांच्या मध्ये प्रभूंनी आकाश निर्माण केले.

अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधम् अथो रतिम्

पृथ्वी पाण्यात बुडवून ठेवली आणि दहा दिशा निर्माण केल्या. तिथेच त्यांनी काळ, मन, वाणी, इच्छा, राग आणि रती यांचीही निर्मिती केली.

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां स्रष्टुम् इच्छन् प्रजापतीन् मरीचिम् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

जीवांची सृष्टी करायची इच्छा धरून त्यांनी तशीच सृष्टी घडवली आणि प्रजापती म्हणजेच मरीची, अत्री, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, आणि क्रतु यांना उत्पन्न केले.

वसिष्ठं च महातेजाः सो ऽसृजत् सप्त मानसान् सप्त ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः

महातेजस्वी ब्रह्म्यांनी वसिष्ठालाही निर्माण केले आणि अशा प्रकारे सात मनातून जन्मलेले प्रजापती निर्माण केले. हेच सात ब्रह्मा म्हणून पुराणात निश्चित मानले गेले आहेत.

नारायणात्मकानां तु सप्तानां ब्रह्मजन्मनाम् ततो ऽसृजत् पुरा ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसंभवम्

या सात ब्रह्माजन्म्यांचा आत्मा नारायण आहे. त्यानंतर प्राचीन काळी ब्रह्म्यांनी आपल्या रागातून रुद्राची निर्मिती केली.

सनत्कुमारं च विभुं पूर्वेषाम् अपि पूर्वजम् सप्तस्व् एता अजायन्त प्रजा रुद्राश् च भो द्विजाः

त्यांनी सनत्कुमार या तेजस्वी आणि प्राचीनांमध्येही ज्येष्ठ असलेल्या ऋषीचीही निर्मिती केली. या सात जणांमध्ये प्रजापती आणि रुद्र यांचा जन्म झाला, हे द्विजांनो.

स्कन्दः सनत्कुमारश् च तेजः संक्षिप्य तिष्ठतः तेषां सप्त महावंशा दिव्या देवगणान्विताः

स्कंद आणि सनत्कुमार यांनी आपली ऊर्जा एकत्र करून तिथेच स्थिती राखली. त्यांच्या सात महान वंशांमध्ये दिव्य देवगणांचा समावेश आहे.

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः विद्युतो ऽशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च

हे सर्व क्रियाशील आणि प्रजावंत असून, महर्षींच्या उपस्थितीने शोभून दिसतात. त्यांनी विजा, मेघातून वीज, लाल इंद्रधनुष्य आणि इंद्रधनुष्येही निर्माण केली.

वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

सृष्टीच्या सुरुवातीला त्यांनी पक्ष्यांची निर्मिती केली आणि नंतर पर्जन्य म्हणजेच पावसाचा देव निर्माण केला. यज्ञसिद्धीसाठी ऋच, यजुः आणि साम या वेदांच्या ऋचा निर्माण केल्या.

साध्यान् अजनयद् देवान् इत्य् एवम् अनुसंजगुः उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे

त्यांनी साध्य या देवांची उत्पत्ती केली, ज्यांना तसेच ओळखले जाते. त्यांच्या अंगांपासून उंच-नीच अशा सर्व प्रकारची जीवसृष्टी निर्माण झाली.

आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः सृज्यमानाः प्रजा नैव विवर्धन्ते यदा तदा

प्रजापती पाण्याच्या संतती निर्माण करत असताना, त्या वेळी निर्माण होणारी प्रजा वाढत नव्हती.

द्विधा कृत्वात्मनो देहम् अर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां तु सो ऽसृजद् द्विविधाः प्रजाः

त्यांनी स्वतःचे शरीर दोन भागांत विभाजित केले; एका भागातून पुरुष झाले आणि दुसऱ्या भागातून स्त्री. त्या स्त्रीमध्ये त्यांनी दोन प्रकारची प्रजा निर्माण केली.

दिवं च पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य तिष्ठति विराजम् असृजद् विष्णुः सो ऽसृजत् पुरुषं विराट्

तो आपल्या महिम्याने आकाश आणि पृथ्वी व्यापून राहतो. विष्णूंनी विराजची निर्मिती केली आणि त्याने विराट पुरुष निर्माण केला.

पुरुषं तं मनुं विद्यात् तस्य मन्वन्तरं स्मृतम् द्वितीयं मानसस्यैतन् मनोर् अन्तरम् उच्यते

त्या विराट पुरुषालाच मनू समजावे; त्याचा काळ मन्वंतर म्हणून ओळखला जातो. दुसरे मन्वंतर हे त्या मानस मनूचे अंतराळ मानले जाते.

स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषः प्रभुः नारायणविसर्गस्य प्रजास् तस्याप्य् अयोनिजाः

त्या सामर्थ्यशाली विराजाने, जो सर्वांचा अधिपती होता, सृष्टी निर्माण केली. त्याच्या संतती नारायणाच्या सर्जनातून उत्पन्न झाली होती आणि त्या संततीचा जन्म गर्भातून झाला नव्हता.

आयुष्मान् कीर्तिमान् पुण्यप्रजावांश् च भवेन् नरः आदिसर्गं विदित्वेमं यथेष्टां चाप्नुयाद् गतिम्

जो मनुष्य या आदिसृष्टीचे ज्ञान प्राप्त करतो, त्याला दीर्घायुष्य, कीर्ती आणि पुण्यवान संतती मिळते; आणि तो आपल्या इच्छेनुसार कोणतीही अवस्था प्राप्त करतो.

स सृष्ट्वा तु प्रजास् त्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम्

या प्रकारे सर्व प्रजांची निर्मिती केल्यानंतर, प्रजापती आपवाने गर्भातून न जन्मलेली शतरूपा ही पत्नी म्हणून प्राप्त केली.

आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः धर्मेणैव मुनिश्रेष्ठाः शतरूपा व्यजायत

आपवाच्या सामर्थ्यामुळे, जो आकाश व्यापून उभा होता, श्रेष्ठ ऋषींनो, शतरूपा ही केवळ धर्माच्या बळावर उत्पन्न झाली.

सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत

ती शतरूपा दहा हजार वर्षे कठोर तप करून, तेजस्वी तपस्वी असलेल्या पुरुषाला पती म्हणून स्वीकारली.

स वै स्वायंभुवो विप्राः पुरुषो मनुर् उच्यते तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते

तो स्वयंभू पुरुष, हे ऋषीजन, मनु म्हणून ओळखला जातो; त्याचे एकाहत्तर युगांचे कालखंडाला येथे मन्वंतर म्हणतात.