उपासते महात्मानम् उशना च महामुनिः सनत्कुमारप्रमुखास् तथैव परमर्षयः
महामुनि उशनास आणि सनत्कुमार आदी श्रेष्ठ ऋषी त्या महात्म्याची पूजा करत होते.
अङ्गिरःप्रमुखाश् चैव तथा देवर्षयो ऽपि च विश्वावसुश् च गन्धर्वस् तथा नारदपर्वतौ
अंगिरस आणि इतर देवर्षी, विश्वावसु गंधर्व, आणि नारद, पर्वत हे सगळे तिथे होते.
अप्सरोगणसंघाश् च समाजग्मुर् अनेकशः ववौ सुखशिवो वायुर् नानागन्धवहः शुचिः
अनेक अप्सरांचा समूह तिथे जमला होता; सुखद, मंगल वारा वाहत होता, वेगवेगळ्या शुद्ध सुवासिक गंधांनी भरलेला.
सर्वर्तुकुसुमोपेतः पुष्पवन्तो ऽभवन् द्रुमाः तथा विद्याधराः साध्याः सिद्धाश् चैव तपोधनाः
सर्व ऋतूंच्या फुलांनी झाडं बहरली होती; तिथे विद्याधर, साध्य, सिद्ध आणि तपस्वी देखील उपस्थित होते.
महादेवं पशुपतिं पर्युपासत तत्र वै भूतानि च तथान्यानि नानारूपधराण्य् अथ
तेथे सर्वांनी महादेव आणि पशुपती यांची भक्तीभावाने पूजा केली. तिथे अनेक रूपे घेतलेली इतर जीवसुद्धा होते.
राक्षसाश् च महारौद्राः पिशाचाश् च महाबलाः बहुरूपधरा धृष्टा नानाप्रहरणायुधाः
तिथे अत्यंत भयंकर राक्षस आणि प्रचंड बलवान पिशाच्च होते. ते अनेक रूपे धारण करणारे, धाडसी आणि विविध शस्त्रांनी सज्ज होते.
देवस्यानुचरास् तत्र तस्थुर् वैश्वानरोपमाः नन्दीश्वरश् च भगवान् देवस्यानुमते स्थितः
त्या ठिकाणी अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असणारे देवाचे सेवक उभे होते. भगवंत नंदीश्वरही देवाच्या अनुमतीने तिथे उपस्थित होते.
प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा
तेजाने झळाळणारे ज्वलंत त्रिशूल हातात घेतलेले आणि सर्व तीर्थांच्या पाण्यातून उत्पन्न झालेली, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली गंगा तिथे होती.
पर्युपासत तं देवं रूपिणी द्विजसत्तमाः एवं स भगवांस् तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, त्या रूपवतीने त्या देवतेची भक्तीपूर्वक पूजा केली. अशा प्रकारे त्या भगवंताची देवता आणि ऋषी यांनी तिथे पूजा केली.
देवैश् च सुमहाभागैर् महादेवो व्यतिष्ठत कस्यचित् त्व् अथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः
महादेव तिथे अत्यंत पुण्यवान देवतांसोबत उभे होते. काही काळानंतर दक्ष नावाचा प्रजापती तिथे आला.
पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणो ऽभ्यपद्यत ततस् तस्य मखे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः
पूर्वी सांगितलेल्या विधीप्रमाणे यज्ञ करण्याचा निर्धार करून दक्षाने यज्ञ सुरू केला. त्याच्या यज्ञात इंद्रासह सर्व देवता उपस्थित झाले.
स्वर्गस्थानाद् अथागम्य दक्षम् आपेदिरे तथा ते विमानैर् महात्मानो ज्वलद्भिर् ज्वलनप्रभाः
स्वर्गातील आपल्या स्थानांवरून ते सर्व दक्षाकडे आले. हे महात्मे तेजस्वी आणि प्रज्वलित विमानांतून तिथे पोहोचले.
देवस्यानुमते ऽगच्छन् गङ्गाद्वारम् इति श्रुतिः गन्धर्वाप्सरसाकीर्णं नानाद्रुमलतावृतम्
देवाच्या अनुमतीने त्यांनी गंगेच्या प्रवेशद्वाराकडे प्रस्थान केले, जसे परंपरेत सांगितले आहे. तिथे गंधर्व, अप्सरा आणि विविध वृक्ष-लतांनी व्यापलेले होते.
ऋषिसिद्धैः परिवृतं दक्षं धर्मभृतां वरम् पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च ये च स्वर्लोकवासिनः
ऋषी आणि सिद्धांनी वेढलेला, धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला दक्ष तिथे होता. पृथ्वीवर, आकाशात आणि स्वर्गलोकात राहणारेही तिथे उपस्थित होते.
सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम् आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सर्वे मरुद्गणाः
सर्वजण हात जोडून प्रजापतीच्या समोर उभे राहिले. आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य आणि सर्व मरुतगण तिथे आले.
विष्णुना सहिताः सर्व आगता यज्ञभागिनः ऊष्मपा धूमपाश् चैव आज्यपाः सोमपास् तथा
सर्व यज्ञभाग घेणारे, विष्णूसह, तिथे आले. उष्मप, धूमप, आज्यप आणि सोमप हेही तिथे उपस्थित होते.
अश्विनौ मरुतश् चैव नानादेवगणैः सह एते चान्ये च बहवो भूतग्रामास् तथैव च
अश्विनी आणि मरुतगण विविध देवगटांसह आले. तसेच इतर अनेक भूतगणही तिथे उपस्थित होते.
जरायुजाण्डजाश् चैव तथैव स्वेदजोद्भिदः आगताः सत्त्रिणः सर्वे देवाः स्त्रीभिः सहर्षिभिः
गर्भातून, अंड्यातून, घामातून आणि अंकुरातून जन्मलेले, सर्व यज्ञ करणारे, सर्व देवता, स्त्रिया आणि ऋषी यांच्यासह तिथे आले.
विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्नयः तान् दृष्ट्वा मन्युनाविष्टो दधीचिर् वाक्यम् अब्रवीत्
ते सर्वजण आपल्या विमानांतून तेजस्वी अग्नीप्रमाणे झळकत होते. त्यांना पाहून दधीचि रुष्ट होऊन बोलू लागला.
अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्य् अपूजने नरः पापम् अवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः
अपूज्याची पूजा करणे किंवा पूज्यांची अवहेलना करणे, हे दोन्ही मोठे पाप आहे. यात काहीही शंका नाही.
एवम् उक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर् दक्षम् अभाषत
असे म्हणून त्या विप्रर्षीने पुन्हा दक्षाला उद्देशून बोलले.
पूज्यं च पशुभर्तारं कस्मान् नार्चयसे प्रभुम्
पशूंचा स्वामी असलेल्या पूज्य प्रभूची पूजा तू का करत नाहीस?
सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः एकादशस्थानगता नान्यं विद्मो महेश्वरम्
माझे अनेक रुद्र आहेत, त्यांच्या हातात त्रिशूळ आहे, जटा बांधलेल्या आहेत, आणि ते अकरा ठिकाणी वास करतात. आम्हाला महेश्वर यांच्याशिवाय दुसरा कोणताही मोठा देव माहित नाही.
सर्वेषाम् एकमन्त्रो ऽयं ममेशो न निमन्त्रितः यथाहं शंकराद् ऊर्ध्वं नान्यं पश्यामि दैवतम् तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
सर्वांसाठी एकच मंत्र आहे, पण माझ्या स्वामीला बोलावलेले नाही. मी पाहतो, शंकर यांच्यापलीकडे दुसरा कोणताही देव नाही. म्हणूनच दक्षाचा हा मोठा यज्ञ यशस्वी होणार नाही.
विष्णोश् च भागा विविधाः प्रदत्तास् तथा च रुद्रेभ्य उत प्रदत्ताः अन्ये ऽपि देवा निजभागयुक्ता ददामि भागं न तु शंकराय
विष्णूला वेगवेगळे भाग दिले गेले, तसेच रुद्रांनाही दिले गेले. इतर देवतांनाही त्यांचे भाग मिळाले. मी सर्वांना भाग देतो, पण शंकराला मात्र देत नाही.
गतास् तु देवता ज्ञात्वा शैलराजसुता तदा उवाच वचनं शर्वं देवं पशुपतिं पतिम्
हे समजल्यावर सर्व देवता पर्वतराजाच्या कन्येकडे गेल्या. तिने शर्व, देव, पशुपती या पतीला हे शब्द सांगितले.
भगवन् कुत्र यान्त्य् एते देवाः शक्रपुरोगमाः ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महान् अयम्
भगवन्, हे देव, इंद्रासह, कुठे चालले आहेत? सत्य सांग, तत्त्वज्ञा, मला मोठा शंका आला आहे.
दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिर् उत्तमः हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः
दक्ष नावाचा, हे भाग्यवती, प्रजांचा श्रेष्ठ पती आहे. तो अश्वमेध यज्ञ करतो आहे, आणि सर्व देव तिकडे जात आहेत.
यज्ञम् एतं महाभाग किमर्थं नानुगच्छसि केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते
हे भाग्यवती, तू या यज्ञामागे का जात नाहीस? कोणत्या कारणामुळे तुला जाण्यास मनाई आहे?
सुरैर् एव महाभागे सर्वम् एतद् अनुष्ठितम् यज्ञेषु मम सर्वेषु न भाग उपकल्पितः
हे भाग्यवती, हे सर्व देवांनीच केले आहे. माझ्या सर्व यज्ञांत मला कधीच भाग मिळालेला नाही.