किं मारयसि गर्भाण्डम् इति नित्योपवासिनी सा च तं प्राह गर्भाण्डम् एतत् पश्येति कोपना न मारितं विपक्षाणां मृत्युर् एव भविष्यति
नेहमी उपवास करणारी अदिती रागावून म्हणाली, "तू या अंड्याला का मारलेस असं म्हणतोस? हे अंडं इथे आहे, ते मारलेलं नाही; शत्रूंचा मृत्यू मात्र नक्कीच होईल."
इत्य् उक्त्वा तं तदा गर्भम् उत्ससर्ज सुरारणिः जाज्वल्यमानं तेजोभिः पत्युर् वचनकोपिता
पतीच्या शब्दांनी संतापलेली अदितीने ते तेजस्वी गर्भ अर्पण केला.
तं दृष्ट्वा कश्यपो गर्भम् उद्यद्भास्करवर्चसम् तुष्टाव प्रणतो भूत्वा वाग्भिर् आद्याभिर् आदरात्
तो गर्भ उगवत्या सूर्याच्या तेजासारखा चमकत असल्याचे पाहून कश्यपांनी आदराने वाकून आद्य शब्दांनी त्याची स्तुती केली.
संस्तूयमानः स तदा गर्भाण्डात् प्रकटो ऽभवत् पद्मपत्त्रसवर्णाभस् तेजसा व्याप्तदिङ्मुखः
स्तुती होत असताना तो गर्भातून प्रकट झाला, कमळाच्या पाकळीप्रमाणे तेजस्वी, आणि त्याचे तेज सर्व दिशांना पसरले.
अथान्तरिक्षाद् आभाष्य कश्यपं मुनिसत्तमम् सतोयमेघगम्भीरा वाग् उवाचाशरीरिणी
मग आकाशातून पावसाच्या ढगासारखी गंभीर, देह नसलेली वाणी श्रेष्ठ ऋषी कश्यपांना म्हणाली.
मारितंतेपतः प्रोक्तम् एतद् अण्डं त्वयादितेः तस्मान् मुने सुतस् ते ऽयं मार्तण्डाख्यो भविष्यति
"हे अंडं अदितीचे आहे, आणि तू ते मारलेस असं म्हटलं आहेस; म्हणून, हे तुझे पुत्र 'मार्तंड' या नावाने ओळखला जाईल."
हनिष्यत्य् असुरांश् चायं यज्ञभागहरान् अरीन् देवा निशम्येति वचो गगनात् समुपागतम्
"हा असुरांना, म्हणजे यज्ञातील भाग चोरणाऱ्या शत्रूंना, नष्ट करील." अशी वाणी आकाशातून देवांनी ऐकली.
प्रहर्षम् अतुलं याता दानवाश् च हतौजसः ततो युद्धाय दैतेयान् आजुहाव शतक्रतुः
दानवांचे बळ नष्ट झाले आणि त्यांना मोठा धक्का बसला; मग शतक्रतु इंद्राने दैत्यांना युद्धासाठी बोलावले.
सह देवैर् मुदा युक्तो दानवाश् च तम् अभ्ययुः तेषां युद्धम् अभूद् घोरं देवानाम् असुरैः सह
देव आनंदाने एकत्र झाले आणि दानवही समोर आले; देव आणि असुरांमध्ये भयंकर युद्ध सुरू झाले.
शस्त्रास्त्रवृष्टिसंदीप्तसमस्तभुवनान्तरम् तस्मिन् युद्धे भगवता मार्तण्डेन निरीक्षिताः
त्या युद्धात शस्त्रास्त्रांच्या वर्षावाने संपूर्ण जग जळून निघाले, आणि भगवंत मार्तंड सर्व काही पाहत होते.
तेजसा दह्यमानास् ते भस्मीभूता महासुराः ततः प्रहर्षम् अतुलं प्राप्ताः सर्वे दिवौकसः
त्याच्या तेजाने जळून मोठे असुर राख झाले; मग सर्व देवांना अपूर्व आनंद मिळाला.
तुष्टुवुस् तेजसां योनिं मार्तण्डम् अदितिं तथा स्वाधिकारांस् ततः प्राप्ता यज्ञभागांश् च पूर्ववत्
त्यांनी तेजाचा स्रोत असलेल्या मार्तंडाची आणि अदितीची स्तुती केली; आणि पुन्हा आपले हक्काचे स्थान व यज्ञातील भाग मिळवले.
भगवान् अपि मार्तण्डः स्वाधिकारम् अथाकरोत् कदम्बपुष्पवद् भास्वान् अधश् चोर्ध्वं च रश्मिभिः वृतो ऽग्निपिण्डसदृशो दध्रे नातिस्फुटं वपुः
भगवंत मार्तंडानेही आपले राज्य स्वीकारले; वरखाली कदंब फुलांच्या घोसासारख्या किरणांनी वेढलेला, अग्निपिंडासारखा तो चमकत होता, त्याचे रूप अजून स्पष्ट नव्हते.
कथं कान्ततरं पश्चाद् रूपं संलब्धवान् रविः कदम्बगोलकाकारं तन् मे ब्रूहि जगत्पते
"रवि नंतर अधिक सुंदर, कदंब गोलासारखे रूप कसे मिळवतो? हे जगाच्या अधिपती, मला ते सांग."
त्वष्टा तस्मै ददौ कन्यां संज्ञां नाम विवस्वते प्रसाद्य प्रणतो भूत्वा विश्वकर्मा प्रजापतिः
त्वष्ट्याने आपल्या कन्येला, संज्ञा नावाच्या, विवस्वताला दिले; विश्वकर्मा प्रजापतीने त्याला संतुष्ट करून, वाकून हे केले.
त्रीण्य् अपत्यान्य् असौ तस्यां जनयाम् आस गोपतिः द्वौ पुत्रौ सुमहाभागौ कन्यां च यमुनां तथा
गोपतीने तिच्या पोटी तीन संतती उत्पन्न केली; दोन तेजस्वी पुत्र आणि एक कन्या, यमुना.
यत् तेजो ऽभ्यधिकं तस्य मार्तण्डस्य विवस्वतः तेनातितापयाम् आस त्रींल् लोकान् सचराचरान्
मार्तंड विवस्वताचे तेज इतके प्रखर होते की त्याने तीनही लोकांसह सर्व चराचर प्राणी जाळून टाकले.
तद् रूपं गोलकाकारं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः असहन्ती महत् तेजः स्वां छायां वाक्यम् अब्रवीत्
विवस्वताचे गोलासारखे रूप पाहून, संज्ञेला त्याचे प्रचंड तेज सहन झाले नाही; तिने आपल्या सावलीला बोलावले.
अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः निर्विकारं त्वयात्रैव स्थेयं मच्छासनाच् छुभे
मी आता माझ्या वडिलांच्या घरी जाते, तुला शुभेच्छा असो. तू इथेच, माझ्या आज्ञेने, बदल न होता राहा, शुभे.
इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी संभाव्या नैव चाख्येयम् इदं भगवते त्वया
हे दोन मुलगे आणि ही सुंदर मुलगी माझीच मानावीत; हे तू कधीच भगवंताला सांगू नकोस.
आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वाञ्छितम्
देवी, केस धरल्यापासून शाप मिळेपर्यंत मी माझा निर्णय तुला कधीच सांगणार नाही; तू जिथे हवे तिथे जा.
इत्य् उक्ता व्रीडिता संज्ञा जगाम पितृमन्दिरम् वत्सराणां सहस्रं तु वसमाना पितुर् गृहे
असं सांगितल्यावर संज्ञा लाजली आणि वडिलांच्या घरी गेली; तिथे तिने हजार वर्षे वडिलांच्या घरी राहिले.
भर्तुः समीपं याहीति पित्रोक्ता सा पुनः पुनः आगच्छद् वडवा भूत्वा कुरून् अथोत्तरांस् ततः
वडिलांनी वारंवार पतीकडे परत जा असे सांगितल्यावर, ती घोडीच्या रूपात उत्तर कुरू देशात गेली.
तत्र तेपे तपः साध्वी निराहारा द्विजोत्तमाः पितुः समीपं यातायां संज्ञायां वाक्यतत्परा
तिथे त्या सतीने अन्न न घेता कठोर तप केला; संज्ञा वडिलांकडे गेल्यावर छाया तिच्या शब्दाप्रमाणे तिथेच राहिली.
तद्रूपधारिणी छाया भास्करं समुपस्थिता तस्यां च भगवान् सूर्यः संज्ञेयम् इति चिन्तयन्
छायाने संज्ञेचेच रूप घेतले आणि भास्कराच्या जवळ गेली; भगवंत सूर्य तिला संज्ञा समजून तिच्याजवळ राहिला.
तथैव जनयाम् आस द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा संज्ञा तु पार्थिवी तेषाम् आत्मजानां तथाकरोत्
त्याचप्रमाणे सूर्याने तिच्यापासून दोन मुलगे आणि एक मुलगी उत्पन्न केली; पण संज्ञेने त्या मुलांना पृथ्वीवर ठेवले.
स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती तु सा मनुस् तत् क्षान्तवांस् तस्या यमस् तस्या न चक्षमे
तिने मागील मुलांप्रमाणे पुढील मुलांवर तितका प्रेम दाखवला नाही; मनूने तिला माफ केले, पण यमाने नाही.
बहुधा पीड्यमानस् तु पितुः पत्या सुदुःखितः स वै कोपाच् च बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वै बलात् पदा संतर्जयाम् आस न तु देहे न्यपातयत्
आई-वडिलांनी अनेक प्रकारे त्रास दिल्याने, तो खूप दुःखी झाला; राग आणि बालिशपणामुळे, नशिबाने तसे घडल्याने, त्याने पायाने धमकी दिली, पण शरीराला मारले नाही.
पदा तर्जयसे यस्मात् पितुर् भार्यां गरीयसीम् तस्मात् तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः
तू वडिलांच्या पत्नीला, जी सर्वात पूज्य आहे, पायाने धमकावलेस म्हणून, तुझा हा पाय नक्कीच गळून पडेल—यात शंका नाही.
यमस् तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्
त्या शापामुळे मनाने खूप व्याकुळ झालेला यम, धर्मात्मा मनूला सर्व काही सांगितले.