सर्वात्मा सर्वलोकेशो देवदेवः प्रजापतिः सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्
सूर्य हा सर्वांचा आत्मा आहे, तोच सर्व लोकांचा स्वामी, देवांचा देव आणि प्रजांचा अधिपती आहे. त्रैलोक्याचा मूळ आणि सर्वोच्च दैवत सूर्यच आहे.
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यग् आदित्यम् उपतिष्ठते आदित्याज् जायते वृष्टिर् वृष्टेर् अन्नं ततः प्रजाः
अग्नीत योग्य प्रकारे दिलेली आहुती सूर्यापर्यंत पोहोचते. सूर्यापासून पाऊस पडतो, पावसापासून अन्न तयार होतं आणि त्या अन्नातून सर्व जीव जन्माला येतात.
सूर्यात् प्रसूयते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते भावाभावौ हि लोकानाम् आदित्यान् निःसृतौ पुरा
सर्व काही सूर्यापासून उत्पन्न होतं आणि त्यातच विलीन होतं. या जगाचा निर्माण आणि नाश पूर्वी सूर्यापासूनच झाला आहे.
एतत् तु ध्यानिनां ध्यानं मोक्षश् चाप्य् एष मोक्षिणाम् तत्र गच्छन्ति निर्वाणं जायन्ते ऽस्मात् पुनः पुनः
हेच ध्यान करणाऱ्यांसाठी ध्यान आहे आणि मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी मुक्ती आहे. तिथेच निर्वाण मिळतं आणि तिथूनच पुन्हा पुन्हा जन्म घेतला जातो.
क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशा पक्षाश् च नित्यशः मासाः संवत्सराश् चैव ऋतवश् च युगानि च
क्षण, मुहूर्त, दिवस, रात्र, पक्ष, महिने, वर्ष, ऋतू आणि युगं — हे सर्व नेहमीच अस्तित्वात आहेत.
अथादित्याद् ऋते ह्य् एषां कालसंख्या न विद्यते कालाद् ऋते न नियमो नाग्नौ विहरणक्रिया
सूर्याशिवाय या काळाची मोजणीच होत नाही. काळाशिवाय कोणताही नियम राहत नाही, ना अग्नीची कोणतीही क्रिया होते.
ऋतूनाम् अविभागश् च ततः पुष्पफलं कुतः कुतो वै सस्यनिष्पत्तिस् तृणौषधिगणः कुतः
ऋतूंचा भेद नसेल तर फुलं आणि फळं कुठून येतील? पिकं कशी तयार होतील? गवत आणि औषधींचा समूह कसा निर्माण होईल?
अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च जगत्प्रभावाद् विशते भास्कराद् वारितस्करात्
सूर्याशिवाय या जगात आणि स्वर्गात जीवांची कोणतीही क्रिया होत नाही. जगाच्या प्रभावामुळे सर्व काही सूर्यामध्ये, जो पाण्याचा चोर आहे, विलीन होतं.
नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिशुष्यति नावृष्ट्या परिधिं धत्ते वारिणा दीप्यते रविः
पाऊस नसेल तर सूर्य तापत नाही, न शुष्क करतो, ना त्याचं तेज मर्यादेपर्यंत पोहोचतं. पाण्यामुळेच सूर्य प्रखरतेने चमकतो.
वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसंनिभः श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः
वसंत ऋतूत सूर्य तांबूस दिसतो, उन्हाळ्यात तो सोन्यासारखा भासतो, पावसाळ्यात तो पांढऱ्या रंगाचा असतो आणि शरद ऋतूत तो फिकट दिसतो.
हेमन्ते ताम्रवर्णाभः शिशिरे लोहितो रविः इति वर्णाः समाख्याताः सूर्यस्य ऋतुसंभवाः
हिवाळ्यात सूर्य तांबड्या रंगाचा तर शिशिर ऋतूत लाल दिसतो. अशा प्रकारे ऋतूनुसार सूर्याचे हे रंग सांगितले आहेत.
ऋतुस्वभाववर्णैश् च सूर्यः क्षेमसुभिक्षकृत् अथादित्यस्य नामानि सामान्यानि द्विजोत्तमाः
ऋतूंच्या रंगांनी आणि स्वभावाने सूर्य समृद्धी आणि भरभराट निर्माण करतो. आता, द्विजश्रेष्ठांनो, मी सूर्याची सामान्य नावं सांगतो.
द्वादशैव पृथक्त्वेन तानि वक्ष्याम्य् अशेषतः आदित्यः सविता सूर्यो मिहिरो ऽर्कः प्रभाकरः
ही बारा नावं वेगवेगळी असून मी ती पूर्णपणे सांगतो — आदित्य, सविता, सूर्य, मिहिर, अर्क, प्रभाकर,
मार्तण्डो भास्करो भानुश् चित्रभानुर् दिवाकरः रविर् द्वादशभिस् तेषां ज्ञेयः सामान्यनामभिः
मार्तंड, भास्कर, भानू, चित्रभानू, दिवाकर आणि रवि — ही बारा नावं सूर्याची सामान्य नावं म्हणून ओळखली जातात.
विष्णुर् धाता भगः पूषा मित्रेन्द्रौ वरुणो ऽर्यमा विवस्वान् अंशुमांस् त्वष्टा पर्जन्यो द्वादशः स्मृतः
विष्णु, धाता, भग, पूषा, मित्र, इन्द्र, वरुण, अर्यम, विवस्वान, अंशुमान, त्वष्टा आणि पर्जन्य — हे बारा म्हणून स्मरणात ठेवले जातात.
इत्य् एते द्वादशादित्याः पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः उत्तिष्ठन्ति सदा ह्य् एते मासैर् द्वादशभिः क्रमात्
अशा प्रकारे हे बारा आदित्य वेगवेगळे स्थिर आहेत. हे नेहमी बारा महिन्यांच्या क्रमाने उगवतात.
विष्णुस् तपति चैत्रे तु वैशाखे चार्यमा तथा विवस्वाञ् ज्येष्ठमासे तु आषाढे चांशुमान् स्मृतः
चैत्र महिन्यात विष्णू तेजस्वी होतो, वैशाखात अर्यमान, ज्येष्ठात विवस्वान आणि आषाढात अंशुमान यांची आठवण केली जाते.
पर्जन्यः श्रावणे मासि वरुणः प्रौष्ठसंज्ञके इन्द्र आश्वयुजे मासि धाता तपति कार्त्तिके
श्रावण महिन्यात पर्जन्य तेज देतो, प्रौष्ठपदात वरुण, आश्विनात इंद्र आणि कार्तिकात धाता तेजस्वी असतो.
मार्गशीर्षे तथा मित्रः पौषे पूषा दिवाकरः माघे भगस् तु विज्ञेयस् त्वष्टा तपति फाल्गुने
मार्गशीर्षात मित्र तेज देतो, पौषात पूषा म्हणजेच दिवाकर, माघात भग ओळखावा आणि फाल्गुनात त्वष्टा तेजस्वी असतो.
शतैर् द्वादशभिर् विष्णू रश्मिभिर् दीप्यते सदा दीप्यते गोसहस्रेण शतैश् च त्रिभिर् अर्यमा
विष्णू नेहमी बाराशे किरणांनी प्रकाशतो; अर्यमान हजार आणि तीनशे किरणांनी तेज देतो.
द्विःसप्तकैर् विवस्वांस् तु अंशुमान् पञ्चभिस् त्रिभिः विवस्वान् इव पर्जन्यो वरुणश् चार्यमा तथा
विवस्वान चौदा किरणांनी तेज देतो; अंशुमान पाच आणि तीन किरणांनी, तसेच पर्जन्य, वरुण आणि अर्यमान विवस्वानप्रमाणेच तेजस्वी असतात.
मित्रवद् भगवांस् त्वष्टा सहस्रेण शतेन च इन्द्रस् तु द्विगुणैः षड्भिर् धातैकादशभिः शतैः
मित्रासारखा भगवंत त्वष्टा हजार आणि शंभर किरणांनी तेज देतो; इंद्र बारा आणि धाता अकराशे किरणांनी तेजस्वी असतो.
सहस्रेण तु मित्रो वै पूषा तु नवभिः शतैः उत्तरोपक्रमे ऽर्कस्य वर्धन्ते रश्मयस् तथा
मित्र हजार किरणांनी तेज देतो, पूषा नवशे किरणांनी; सूर्याच्या उत्तरायण काळात त्याचे किरण वाढतात.
दक्षिणोपक्रमे भूयो ह्रसन्ते सूर्यरश्मयः एवं रश्मिसहस्रं तु सूर्यलोकाद् अनुग्रहम्
दक्षिणायन काळात सूर्याचे किरण पुन्हा कमी होतात; अशा प्रकारे सूर्यलोकातील हजार किरणांनी कृपा होते.
एवं नाम्नां चतुर्विंशद् एक एषां प्रकीर्तितः विस्तरेण सहस्रं तु पुनर् अन्यत् प्रकीर्तितम्
अशा प्रकारे या चोवीस नावांची सविस्तर माहिती सांगितली आहे; आणखी एक हजार नावांचीही घोषणा केली आहे.
ये तन्नामसहस्रेण स्तुवन्त्य् अर्कं प्रजापते तेषां भवति किं पुण्यं गतिश् च परमेश्वर
प्रजापती, जो कोणी त्या हजार नावांनी सूर्याची स्तुती करतो, त्याला कोणते पुण्य आणि श्रेष्ठ मार्ग मिळतो?
शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः सारभूतं सनातनम् अलं नामसहस्रेण पठन्न् एवं स्तवं शुभम्
मुनिश्रेष्ठांनो, हे सनातन सार ऐका: या शुभ हजार नावांचा स्तोत्र फक्त म्हणणे पुरेसे आहे.
यानि नामानि गुह्यानि पवित्राणि शुभानि च तानि वः कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं भास्करस्य वै
ही जी गुप्त, पवित्र आणि शुभ अशी नावे आहेत, ती मी तुम्हाला सांगणार आहे; त्या भास्कराच्या नावांचे ऐका.
विकर्तनो विवस्वांश् च मार्तण्डो भास्करो रविः लोकप्रकाशकः श्रीमांल् लोकचक्षुर् महेश्वरः
विकर्तन, विवस्वान, मार्तंड, भास्कर, रवि, जगाला प्रकाश देणारा, श्रीमंत, जगाचे डोळे आणि महेश्वर.
लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्ता हर्ता तमिस्रहा तपनस् तापनश् चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः
जगाचा साक्षीदार, तीनही जगांचा स्वामी, सृष्टीकर्ता, संहारकर्ता, अंधार दूर करणारा, ताप देणारा, शुद्ध आणि सात घोड्यांच्या रथावर बसणारा.