सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोकी, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही जगभर पसरलेले आहेत; तो सर्वत्र व्यापून उभा आहे.
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः एकश् चरति वै क्षेत्रे स्वैरचारी यथासुखम्
विश्वच त्याचं डोकं, हात, पाय, डोळे आणि नाक आहे; तो एकटाच या क्षेत्रात मुक्तपणे, आपल्या इच्छेप्रमाणे वावरतो.
क्षेत्राणीह शरीराणि तेषां चैव यथासुखम् तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते
इथे देह म्हणजे क्षेत्र आहेत; तो योगात्मा त्यांना आपल्या इच्छेप्रमाणे जाणतो, म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ असं म्हणतात.
अव्यक्ते च पुरे शेते पुरुषस् तेन चोच्यते विश्वं बहुविधं ज्ञेयं स च सर्वत्र उच्यते
तो अव्यक्त नगरीत निवास करतो, म्हणून त्याला पुरुष असं म्हणतात; हे विश्व अनेक प्रकारचं असून, सर्वत्र त्याचं म्हणून ओळखलं जातं.
तस्मात् स बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति स्मृतः तस्यैकस्य महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः
म्हणून त्याच्या अनेक रूपांमुळे त्याला विश्वरूप असं स्मरण केलं जातं; तरीही त्याचं मोठेपण एकच आहे, आणि तो एकच पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
महापुरुषशब्दं हि बिभर्त्य् एकः सनातनः स तु विधिक्रियायत्तः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना
तो एकटाच, सनातन, 'महापुरुष' हे नाव धारण करतो; सृष्टीच्या नियमानुसार तो स्वतःला स्वतःच प्रकट करतो.
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा कोटिशश् च करोत्य् एष प्रत्यगात्मानम् आत्मना
तो अंतरात्मा स्वतःला शंभर, हजार, लक्ष आणि कोट्यवधी रूपांनी निर्माण करतो.
आकाशात् पतितं तोयं याति स्वाद्वन्तरं यथा भूमे रसविशेषेण तथा गुणरसात् तु सः
जसं आकाशातून पडलेलं पाणी पृथ्वीवर वेगवेगळ्या रसात मिसळतं, तसं तो गुणांच्या रसात प्रवेश करतो.
एक एव यथा वायुर् देहेष्व् एव हि पञ्चधा एकत्वं च पृथक्त्वं च तथा तस्य न संशयः
जसा एकच वारा देहांत पाच प्रकारांनी दिसतो, तसंच त्याचं एकत्व आणि अनेकत्व आहे—यात काहीच शंका नाही.
स्थानान्तरविशेषाच् च यथाग्निर् लभते पराम् संज्ञां तथा मुने सो ऽयं ब्रह्मादिषु तथाप्नुयात्
जसं वेगवेगळ्या ठिकाणी अग्नीला वेगवेगळी नावं मिळतात, तसंच, हे मुनी, तो ब्रह्मा वगैरेमध्ये तशीच ओळख मिळवतो.
यथा दीपसहस्राणि दीप एकः प्रसूयते तथा रूपसहस्राणि स एकः संप्रसूयते
जसा एक दिवा हजार दिवे पेटवतो, तसाच एकाच्यापासून हजार रूपं निर्माण होतात.
यदा स बुध्यत्य् आत्मानं तदा भवति केवलः एकत्वप्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तते
जेव्हा तो स्वतःला ओळखतो, तेव्हा तो एकटाच राहतो; पण एकत्वात विलीन झाल्यावर त्याच्यापासून अनेकता निर्माण होते.
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् अक्षयश् चाप्रमेयश् च सर्वगश् च स उच्यते
या जगात हलणारी किंवा स्थिर अशी कोणतीही वस्तू कायमची नाही; फक्त तोच अविनाशी, मोजता न येणारा आणि सर्वत्र असणारा आहे.
तस्माद् अव्यक्तम् उत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तमाः अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिर् उच्यते
म्हणून, द्विजश्रेष्ठांनो, अव्यक्तापासून त्रिगुणयुक्त प्रकृती निर्माण होते; जी व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्ही अवस्थेत असते, तिलाच प्रकृती म्हणतात.
तां योनिं ब्रह्मणो विद्धि यो ऽसौ सदसदात्मकः लोके च पूज्यते यो ऽसौ दैवे पित्र्ये च कर्मणि
तीच ब्रह्माची जननी आहे, जी सत् आणि असत् स्वरूपाची आहे; जगात, दैवी आणि पितृकर्मांमध्ये तिची पूजा केली जाते.
नास्ति तस्मात् परो ह्य् अन्यः पिता देवो ऽपि वा द्विजाः आत्मना स तु विज्ञेयस् ततस् तं पूजयाम्य् अहम्
त्यापेक्षा मोठा दुसरा कोणी नाही—ना वडील, ना देव, हे द्विजांनो; तोच आत्मा म्हणून ओळखावा, म्हणून मी त्याची पूजा करतो.
स्वर्गेष्व् अपि हि ये केचित् तं नमस्यन्ति देहिनः तेन गच्छन्ति देवर्षे तेनोद्दिष्टफलां गतिम्
स्वर्गात राहणारे सगळे देहधारी त्याला वंदन करतात; त्याच्यामुळेच ते देवांचा मार्ग आणि ऋषींनी सांगितलेले फळ मिळवतात.
तं देवाः स्वाश्रमस्थाश् च नानामूर्तिसमाश्रिताः भक्त्या संपूजयन्त्य् आद्यं गतिश् चैषां ददाति सः
देव आणि आपल्या आश्रमात असणारे, त्याच्या विविध रूपांमध्ये आश्रय घेऊन, भक्तीने त्या आद्य परमेश्वराची पूजा करतात आणि तो त्यांना त्यांच्या इच्छित ध्येयापर्यंत पोहोचवतो.
स हि सर्वगतश् चैव निर्गुणश् चैव कथ्यते एवं मत्वा यथाज्ञानं पूजयामि दिवाकरम्
तोच सर्वत्र असणारा आणि निर्गुण आहे असं सांगितलं जातं; म्हणून, मला जितकं समजलं तितकं लक्षात घेऊन मी सूर्याची पूजा करतो.
ये च तद्भाविता लोक एकतत्त्वं समाश्रिताः एतद् अप्य् अधिकं तेषां यद् एकं प्रविशन्त्य् उत
जे लोक त्याच्यात मन लावतात, एकाच तत्त्वाचा आश्रय घेतात, त्यांच्यासाठी हेच श्रेष्ठ आहे—की ते त्या एकात विलीन होतात.
इति गुह्यसमुद्देशस् तव नारद कीर्तितः अस्मद्भक्त्यापि देवर्षे त्वयापि परमं स्मृतम्
हे नारद, तुला हा गुप्त भाग सांगितला; माझ्या भक्तीमुळे, हे देवरषी, तूही ते परम तत्त्व आठवलेस.
सुरैर् वा मुनिभिर् वापि पुराणैर् वरदं स्मृतम् सर्वे च परमात्मानं पूजयन्ति दिवाकरम्
देव, ऋषी किंवा प्राचीन लोक, सर्वांनी त्याला वर देणारा म्हणून स्मरण केलं आहे; आणि सगळेच त्या परमात्मा सूर्याची पूजा करतात.
एवम् एतत् पुराख्यातं नारदाय तु भानुना मयापि च समाख्याता कथा भानोर् द्विजोत्तमाः
हे द्विजश्रेष्ठांनो, पूर्वी सूर्याने नारदाला ही कथा सांगितली होती; आणि आता मीही ही सूर्याची कथा सांगितली.
इदम् आख्यानम् आख्येयं मयाख्यातं द्विजोत्तमाः न ह्य् अनादित्यभक्ताय इदं देयं कदाचन
हे द्विजश्रेष्ठांनो, ही सांगण्यास योग्य कथा मी सांगितली; जो सूर्यभक्त नाही, त्याला ही कधीच सांगू नये.
यश् चैतच् छ्रावयेन् नित्यं यश् चैव शृणुयान् नरः स सहस्रार्चिषं देवं प्रविशेन् नात्र संशयः
जो हा ग्रंथ नेहमी वाचतो किंवा ऐकतो, तो नक्कीच हजार किरणांचा देव सूर्याच्या सान्निध्यात पोहोचतो—यात शंका नाही.
मुच्येतार्तस् तथा रोगाच् छ्रुत्वेमाम् आदितः कथाम् जिज्ञासुर् लभते ज्ञानं गतिम् इष्टां तथैव च
जो दुःखी किंवा आजारी आहे, तो ही सूर्याची कथा ऐकून मुक्त होतो; ज्याला ज्ञानाची इच्छा आहे, त्याला ज्ञान आणि हवी ती सिद्धी मिळते.
क्षणेन लभते ऽध्वानम् इदं यः पठते मुने यो यं कामयते कामं स तं प्राप्नोत्य् असंशयम्
जो हे वाचतो, तो लगेचच आपला मार्ग मिळवतो; आणि ज्या इच्छेची तो कामना करतो, ती नक्कीच पूर्ण होते.
तस्माद् भवद्भिः सततं स्मर्तव्यो भगवान् रविः स च धाता विधाता च सर्वस्य जगतः प्रभुः
म्हणून, तुम्ही सगळ्यांनी नेहमी भगवंत सूर्याचा स्मरण करावे; तोच या जगाचा सृष्टीकर्ता, नियंता आणि सर्वांचा स्वामी आहे.
आदित्यमूलम् अखिलं त्रैलोक्यं मुनिसत्तमाः भवत्य् अस्माज् जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम्
मुनिश्रेष्ठांनो, हे सगळं त्रैलोक्य सूर्यापासूनच निर्माण झालं आहे. या सूर्यापासूनच देव, असुर आणि माणसं यांच्यासह हे अख्खं जग उत्पन्न होतं.
रुद्रोपेन्द्रमहेन्द्राणां विप्रेन्द्रत्रिदिवौकसाम् महाद्युतिमतां चैव तेजो ऽयं सार्वलौकिकम्
रुद्र, उपेन्द्र, महेन्द्र, श्रेष्ठ ब्राह्मण, स्वर्गातील लोक आणि तेजस्वी लोक यांचं हे तेज सर्वत्र पसरलेलं आहे.