यजन्ति त्वाम् अहरहस् त्वां मूर्तित्वं समाश्रितम् पिता माता च सर्वस्य दैवतं त्वं हि शाश्वतम्
लोक रात्रंदिवस तुझ्या मूर्तींमध्ये शरण जाऊन तुझी पूजा करतात; तू सर्वांचा पिता आणि माता, आणि शाश्वत देवता आहेस.
यजसे पितरं कं त्वं देवं वापि न विद्महे
तू कोणत्या पितराची किंवा देवतेची पूजा करावी, हे आम्हाला माहीत नाही.
अवाच्यम् एतद् वक्तव्यं परं गुह्यं सनातनम् त्वयि भक्तिमति ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि यथातथम्
हे बोलायचं नसलेलं, तरीही सांगावंच लागतं; हे अत्यंत गुप्त आणि शाश्वत रहस्य आहे. तुझ्यात भक्ती असल्यामुळे, हे ब्राह्मण, मी तुला अगदी जसं आहे तसं सांगतो.
यत् तत् सूक्ष्मम् अविज्ञेयम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थैश् च सर्वभूतैर् विवर्जितम्
जे अतिशय सूक्ष्म, समजण्यापलीकडचं, प्रकट न झालेलं, स्थिर आणि कायमचं आहे, जे इंद्रिये, इंद्रियांचे विषय आणि सर्व जीवांपासून वेगळं आहे—
स ह्य् अन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश् चैव कथ्यते त्रिगुणाद् व्यतिरिक्तो ऽसौ पुरुषश् चैव कल्पितः
तोच सर्व जीवांचा अंतरात्मा आणि क्षेत्रज्ञ म्हणून ओळखला जातो; तो त्रिगुणांपासून वेगळा असून, पुरुष असंही त्याचं वर्णन केलं जातं.
हिरण्यगर्भो भगवान् सैव बुद्धिर् इति स्मृतः महान् इति च योगेषु प्रधानम् इति कथ्यते
तोच भगवंत हिरण्यगर्भ, बुद्धी, योगात महत्त्वाचा तत्त्व आणि प्रधान असंही म्हटलं जातं.
सांख्ये च कथ्यते योगे नामभिर् बहुधात्मकः स च त्रिरूपो विश्वात्मा शर्वो ऽक्षर इति स्मृतः
सांख्यशास्त्रात त्याचं वर्णन केलं जातं, योगात त्याला अनेक नावांनी आणि रूपांनी ओळखतात; तो तीन प्रकारचा, विश्वाचा आत्मा, शर्व आणि अक्षर असंही त्याचं स्मरण केलं जातं.
धृतम् एकात्मकं तेन त्रैलोक्यम् इदम् आत्मना अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्य् असौ
त्याच एकात्मतेमुळे हे त्रैलोक्य टिकून आहे; तो देह नसतानाही सर्व देहांत राहतो.
वसन्न् अपि शरीरेषु न स लिप्येत कर्मभिः ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः
तो देहांत राहूनही कधीच कर्मांनी लागलेला राहत नाही; तो माझा, तुझा आणि इतर सर्व देहधारकांचा अंतरात्मा आहे.
सर्वेषां साक्षिभूतो ऽसौ न ग्राह्यः केनचित् क्वचित् सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानगम्यो ह्य् असौ स्मृतः
तो सर्वांचा साक्षी आहे, पण कुणालाही कुठेही पकडता येत नाही; तो गुणयुक्त आणि निर्गुण, सर्वव्यापी, आणि केवळ ज्ञानानेच मिळवता येणारा म्हणून ओळखला जातो.
सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोकी, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही जगभर पसरलेले आहेत; तो सर्वत्र व्यापून उभा आहे.
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः एकश् चरति वै क्षेत्रे स्वैरचारी यथासुखम्
विश्वच त्याचं डोकं, हात, पाय, डोळे आणि नाक आहे; तो एकटाच या क्षेत्रात मुक्तपणे, आपल्या इच्छेप्रमाणे वावरतो.
क्षेत्राणीह शरीराणि तेषां चैव यथासुखम् तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते
इथे देह म्हणजे क्षेत्र आहेत; तो योगात्मा त्यांना आपल्या इच्छेप्रमाणे जाणतो, म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ असं म्हणतात.
अव्यक्ते च पुरे शेते पुरुषस् तेन चोच्यते विश्वं बहुविधं ज्ञेयं स च सर्वत्र उच्यते
तो अव्यक्त नगरीत निवास करतो, म्हणून त्याला पुरुष असं म्हणतात; हे विश्व अनेक प्रकारचं असून, सर्वत्र त्याचं म्हणून ओळखलं जातं.
तस्मात् स बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति स्मृतः तस्यैकस्य महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः
म्हणून त्याच्या अनेक रूपांमुळे त्याला विश्वरूप असं स्मरण केलं जातं; तरीही त्याचं मोठेपण एकच आहे, आणि तो एकच पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
महापुरुषशब्दं हि बिभर्त्य् एकः सनातनः स तु विधिक्रियायत्तः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना
तो एकटाच, सनातन, 'महापुरुष' हे नाव धारण करतो; सृष्टीच्या नियमानुसार तो स्वतःला स्वतःच प्रकट करतो.
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा कोटिशश् च करोत्य् एष प्रत्यगात्मानम् आत्मना
तो अंतरात्मा स्वतःला शंभर, हजार, लक्ष आणि कोट्यवधी रूपांनी निर्माण करतो.
आकाशात् पतितं तोयं याति स्वाद्वन्तरं यथा भूमे रसविशेषेण तथा गुणरसात् तु सः
जसं आकाशातून पडलेलं पाणी पृथ्वीवर वेगवेगळ्या रसात मिसळतं, तसं तो गुणांच्या रसात प्रवेश करतो.
एक एव यथा वायुर् देहेष्व् एव हि पञ्चधा एकत्वं च पृथक्त्वं च तथा तस्य न संशयः
जसा एकच वारा देहांत पाच प्रकारांनी दिसतो, तसंच त्याचं एकत्व आणि अनेकत्व आहे—यात काहीच शंका नाही.
स्थानान्तरविशेषाच् च यथाग्निर् लभते पराम् संज्ञां तथा मुने सो ऽयं ब्रह्मादिषु तथाप्नुयात्
जसं वेगवेगळ्या ठिकाणी अग्नीला वेगवेगळी नावं मिळतात, तसंच, हे मुनी, तो ब्रह्मा वगैरेमध्ये तशीच ओळख मिळवतो.
यथा दीपसहस्राणि दीप एकः प्रसूयते तथा रूपसहस्राणि स एकः संप्रसूयते
जसा एक दिवा हजार दिवे पेटवतो, तसाच एकाच्यापासून हजार रूपं निर्माण होतात.
यदा स बुध्यत्य् आत्मानं तदा भवति केवलः एकत्वप्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तते
जेव्हा तो स्वतःला ओळखतो, तेव्हा तो एकटाच राहतो; पण एकत्वात विलीन झाल्यावर त्याच्यापासून अनेकता निर्माण होते.
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् अक्षयश् चाप्रमेयश् च सर्वगश् च स उच्यते
या जगात हलणारी किंवा स्थिर अशी कोणतीही वस्तू कायमची नाही; फक्त तोच अविनाशी, मोजता न येणारा आणि सर्वत्र असणारा आहे.
तस्माद् अव्यक्तम् उत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तमाः अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिर् उच्यते
म्हणून, द्विजश्रेष्ठांनो, अव्यक्तापासून त्रिगुणयुक्त प्रकृती निर्माण होते; जी व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्ही अवस्थेत असते, तिलाच प्रकृती म्हणतात.
तां योनिं ब्रह्मणो विद्धि यो ऽसौ सदसदात्मकः लोके च पूज्यते यो ऽसौ दैवे पित्र्ये च कर्मणि
तीच ब्रह्माची जननी आहे, जी सत् आणि असत् स्वरूपाची आहे; जगात, दैवी आणि पितृकर्मांमध्ये तिची पूजा केली जाते.
नास्ति तस्मात् परो ह्य् अन्यः पिता देवो ऽपि वा द्विजाः आत्मना स तु विज्ञेयस् ततस् तं पूजयाम्य् अहम्
त्यापेक्षा मोठा दुसरा कोणी नाही—ना वडील, ना देव, हे द्विजांनो; तोच आत्मा म्हणून ओळखावा, म्हणून मी त्याची पूजा करतो.
स्वर्गेष्व् अपि हि ये केचित् तं नमस्यन्ति देहिनः तेन गच्छन्ति देवर्षे तेनोद्दिष्टफलां गतिम्
स्वर्गात राहणारे सगळे देहधारी त्याला वंदन करतात; त्याच्यामुळेच ते देवांचा मार्ग आणि ऋषींनी सांगितलेले फळ मिळवतात.
तं देवाः स्वाश्रमस्थाश् च नानामूर्तिसमाश्रिताः भक्त्या संपूजयन्त्य् आद्यं गतिश् चैषां ददाति सः
देव आणि आपल्या आश्रमात असणारे, त्याच्या विविध रूपांमध्ये आश्रय घेऊन, भक्तीने त्या आद्य परमेश्वराची पूजा करतात आणि तो त्यांना त्यांच्या इच्छित ध्येयापर्यंत पोहोचवतो.
स हि सर्वगतश् चैव निर्गुणश् चैव कथ्यते एवं मत्वा यथाज्ञानं पूजयामि दिवाकरम्
तोच सर्वत्र असणारा आणि निर्गुण आहे असं सांगितलं जातं; म्हणून, मला जितकं समजलं तितकं लक्षात घेऊन मी सूर्याची पूजा करतो.
ये च तद्भाविता लोक एकतत्त्वं समाश्रिताः एतद् अप्य् अधिकं तेषां यद् एकं प्रविशन्त्य् उत
जे लोक त्याच्यात मन लावतात, एकाच तत्त्वाचा आश्रय घेतात, त्यांच्यासाठी हेच श्रेष्ठ आहे—की ते त्या एकात विलीन होतात.