यदि तावद् अयं सूर्यश् चादिदेवः सनातनः ततः कस्मात् तपस् तेपे वरेप्सुः प्राकृतो यथा
जर हा सूर्य आदिदेव आणि सनातन आहे, तर मग त्याने वर मागण्यासाठी, सामान्य माणसासारखे, तप का केले?
एतद् वः संप्रवक्ष्यामि परं गुह्यं विभावसोः पृष्टं मित्रेण यत् पूर्वं नारदाय महात्मने
हे अगदी गुप्त रहस्य मी तुम्हाला सांगतो, जे मित्राने पूर्वी विचारले होते आणि महात्मा नारदाला सांगितले होते.
प्राङ् मयोक्तास् तु युष्मभ्यं रवेर् द्वादश मूर्तयः मित्रश् च वरुणश् चोभौ तासां तपसि संस्थितौ
पूर्वी मी तुम्हाला सूर्याच्या बारा मूर्तींबद्दल सांगितले; त्यात मित्र आणि वरुण दोघेही तप करत होते.
अब्भक्षो वरुणस् तासां तस्थौ पश्चिमसागरे मित्रो मित्रवने चास्मिन् वायुभक्षो ऽभवत् तदा
त्यात वरुण पाण्यावर उपवास करत पश्चिम समुद्रावर राहिला, आणि मित्र वायूवर उपवास करत या मित्रवनात होता.
अथ मेरुगिरेः शृङ्गात् प्रच्युतो गन्धमादनात् नारदस् तु महायोगी सर्वांल् लोकांश् चरन् वशी
मग मेरू पर्वताच्या गंधमादन शिखरावरून, महायोगी आणि संयमी नारद सर्व लोकांत फिरत होता.
आजगामाथ तत्रैव यत्र मित्रो ऽचरत् तपः तं दृष्ट्वा तु तपस्यन्तं तस्य कौतूहलं ह्य् अभूत्
तो तिथे आला, जिथे मित्र तप करत होता; त्याला तप करताना पाहून त्याच्या मनात कुतूहल निर्माण झाले.
यो ऽक्षयश् चाव्ययश् चैव व्यक्ताव्यक्तः सनातनः धृतम् एकात्मकं येन त्रैलोक्यं सुमहात्मना
जो अविनाशी, अचल, प्रकट आणि अप्रकट, सनातन आहे, आणि ज्याने त्रैलोक्य एकात्मतेने धारण केले आहे, तो महात्मा.
यः पिता सर्वदेवानां पराणाम् अपि यः परः अयजद् देवताः कास् तु पितॄन् वा कान् असौ यजेत् इति संचिन्त्य मनसा तं देवं नारदो ऽब्रवीत्
जो सर्व देवांचा पिता आहे, आणि श्रेष्ठांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे, नारदाने मनात विचार केला, ‘हा कोणत्या देवतेची किंवा पितरांची पूजा करतो?’ आणि त्या देवाला विचारले.
वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे त्वम् अजः शाश्वतो धाता त्वं निधानम् अनुत्तमम्
वेद आणि पुराणांसह सर्व अंग-उपांगांत तू अजन्मा, शाश्वत, सृष्टीकर्ता आणि श्रेष्ठ आधार म्हणून गायला जातोस.
भूतं भव्यं भवच् चैव त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् चत्वारश् चाश्रमा देव गृहस्थाद्यास् तथैव हि
भूत, भविष्य आणि वर्तमान सर्व काही तुझ्यातच आहे; आणि चार आश्रम, गृहीस्थादी, हे देखील तुझ्यातच स्थिर आहेत, हे देव.
यजन्ति त्वाम् अहरहस् त्वां मूर्तित्वं समाश्रितम् पिता माता च सर्वस्य दैवतं त्वं हि शाश्वतम्
लोक रात्रंदिवस तुझ्या मूर्तींमध्ये शरण जाऊन तुझी पूजा करतात; तू सर्वांचा पिता आणि माता, आणि शाश्वत देवता आहेस.
यजसे पितरं कं त्वं देवं वापि न विद्महे
तू कोणत्या पितराची किंवा देवतेची पूजा करावी, हे आम्हाला माहीत नाही.
अवाच्यम् एतद् वक्तव्यं परं गुह्यं सनातनम् त्वयि भक्तिमति ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि यथातथम्
हे बोलायचं नसलेलं, तरीही सांगावंच लागतं; हे अत्यंत गुप्त आणि शाश्वत रहस्य आहे. तुझ्यात भक्ती असल्यामुळे, हे ब्राह्मण, मी तुला अगदी जसं आहे तसं सांगतो.
यत् तत् सूक्ष्मम् अविज्ञेयम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थैश् च सर्वभूतैर् विवर्जितम्
जे अतिशय सूक्ष्म, समजण्यापलीकडचं, प्रकट न झालेलं, स्थिर आणि कायमचं आहे, जे इंद्रिये, इंद्रियांचे विषय आणि सर्व जीवांपासून वेगळं आहे—
स ह्य् अन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश् चैव कथ्यते त्रिगुणाद् व्यतिरिक्तो ऽसौ पुरुषश् चैव कल्पितः
तोच सर्व जीवांचा अंतरात्मा आणि क्षेत्रज्ञ म्हणून ओळखला जातो; तो त्रिगुणांपासून वेगळा असून, पुरुष असंही त्याचं वर्णन केलं जातं.
हिरण्यगर्भो भगवान् सैव बुद्धिर् इति स्मृतः महान् इति च योगेषु प्रधानम् इति कथ्यते
तोच भगवंत हिरण्यगर्भ, बुद्धी, योगात महत्त्वाचा तत्त्व आणि प्रधान असंही म्हटलं जातं.
सांख्ये च कथ्यते योगे नामभिर् बहुधात्मकः स च त्रिरूपो विश्वात्मा शर्वो ऽक्षर इति स्मृतः
सांख्यशास्त्रात त्याचं वर्णन केलं जातं, योगात त्याला अनेक नावांनी आणि रूपांनी ओळखतात; तो तीन प्रकारचा, विश्वाचा आत्मा, शर्व आणि अक्षर असंही त्याचं स्मरण केलं जातं.
धृतम् एकात्मकं तेन त्रैलोक्यम् इदम् आत्मना अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्य् असौ
त्याच एकात्मतेमुळे हे त्रैलोक्य टिकून आहे; तो देह नसतानाही सर्व देहांत राहतो.
वसन्न् अपि शरीरेषु न स लिप्येत कर्मभिः ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः
तो देहांत राहूनही कधीच कर्मांनी लागलेला राहत नाही; तो माझा, तुझा आणि इतर सर्व देहधारकांचा अंतरात्मा आहे.
सर्वेषां साक्षिभूतो ऽसौ न ग्राह्यः केनचित् क्वचित् सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानगम्यो ह्य् असौ स्मृतः
तो सर्वांचा साक्षी आहे, पण कुणालाही कुठेही पकडता येत नाही; तो गुणयुक्त आणि निर्गुण, सर्वव्यापी, आणि केवळ ज्ञानानेच मिळवता येणारा म्हणून ओळखला जातो.
सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोकी, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही जगभर पसरलेले आहेत; तो सर्वत्र व्यापून उभा आहे.
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः एकश् चरति वै क्षेत्रे स्वैरचारी यथासुखम्
विश्वच त्याचं डोकं, हात, पाय, डोळे आणि नाक आहे; तो एकटाच या क्षेत्रात मुक्तपणे, आपल्या इच्छेप्रमाणे वावरतो.
क्षेत्राणीह शरीराणि तेषां चैव यथासुखम् तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते
इथे देह म्हणजे क्षेत्र आहेत; तो योगात्मा त्यांना आपल्या इच्छेप्रमाणे जाणतो, म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ असं म्हणतात.
अव्यक्ते च पुरे शेते पुरुषस् तेन चोच्यते विश्वं बहुविधं ज्ञेयं स च सर्वत्र उच्यते
तो अव्यक्त नगरीत निवास करतो, म्हणून त्याला पुरुष असं म्हणतात; हे विश्व अनेक प्रकारचं असून, सर्वत्र त्याचं म्हणून ओळखलं जातं.
तस्मात् स बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति स्मृतः तस्यैकस्य महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः
म्हणून त्याच्या अनेक रूपांमुळे त्याला विश्वरूप असं स्मरण केलं जातं; तरीही त्याचं मोठेपण एकच आहे, आणि तो एकच पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
महापुरुषशब्दं हि बिभर्त्य् एकः सनातनः स तु विधिक्रियायत्तः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना
तो एकटाच, सनातन, 'महापुरुष' हे नाव धारण करतो; सृष्टीच्या नियमानुसार तो स्वतःला स्वतःच प्रकट करतो.
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा कोटिशश् च करोत्य् एष प्रत्यगात्मानम् आत्मना
तो अंतरात्मा स्वतःला शंभर, हजार, लक्ष आणि कोट्यवधी रूपांनी निर्माण करतो.
आकाशात् पतितं तोयं याति स्वाद्वन्तरं यथा भूमे रसविशेषेण तथा गुणरसात् तु सः
जसं आकाशातून पडलेलं पाणी पृथ्वीवर वेगवेगळ्या रसात मिसळतं, तसं तो गुणांच्या रसात प्रवेश करतो.
एक एव यथा वायुर् देहेष्व् एव हि पञ्चधा एकत्वं च पृथक्त्वं च तथा तस्य न संशयः
जसा एकच वारा देहांत पाच प्रकारांनी दिसतो, तसंच त्याचं एकत्व आणि अनेकत्व आहे—यात काहीच शंका नाही.
स्थानान्तरविशेषाच् च यथाग्निर् लभते पराम् संज्ञां तथा मुने सो ऽयं ब्रह्मादिषु तथाप्नुयात्
जसं वेगवेगळ्या ठिकाणी अग्नीला वेगवेगळी नावं मिळतात, तसंच, हे मुनी, तो ब्रह्मा वगैरेमध्ये तशीच ओळख मिळवतो.