मूर्तिर् या त्व् अष्टमी तस्य विवस्वान् इति विश्रुता अग्नौ प्रतिष्ठिता सा तु पचत्य् अन्नं शरीरिणाम्
त्याचे आठवे रूप 'विवस्वान' म्हणून प्रसिद्ध आहे. ते अग्नीत वास करते आणि सर्व प्राण्यांचे अन्न शिजवते.
नवमी चित्रभानोर् या मूर्तिर् विष्णुश् च नामतः प्रादुर्भवति सा नित्यं देवानाम् अरिसूदनी
चमकत्या सूर्याचे नववे रूप 'विष्णू' या नावाने ओळखले जाते. ते नेहमी प्रकट होते आणि देवांचे शत्रू नष्ट करते.
दशमी तस्य या मूर्तिर् अंशुमान् इति विश्रुता वायौ प्रतिष्ठिता सा तु प्रह्लादयति वै प्रजाः
त्याचे दहावे रूप 'अंशुमान' म्हणून प्रसिद्ध आहे. ते वाऱ्यात वास करते आणि प्रजांना आनंद देते.
मूर्तिस् त्व् एकादशी भानोर् नाम्ना वरुणसंज्ञिता जलेष्व् अवस्थिता सा तु प्रजां पुष्णाति नित्यशः
भानूचे अकरावे रूप 'वरुण' या नावाने ओळखले जाते. ते पाण्यात वास करते आणि नेहमी प्रजांचे पोषण करते.
मूर्तिर् या द्वादशी भानोर् नाम्ना मित्रेति संज्ञिता लोकानां सा हितार्थाय स्थिता चन्द्रसरित्तटे
सूर्याची द्वादशावी मूर्ती, जी मित्र या नावाने ओळखली जाते, चंद्रनदीच्या काठी सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी स्थिर आहे.
वायुभक्षस् तपस् तेपे स्थित्वा मैत्रेण चक्षुषा अनुगृह्णन् सदा भक्तान् वरैर् नानाविधैस् तु सः
त्याने फक्त वायूवर उपवास करत कठोर तप केला, मैत्रीच्या दृष्टीने स्थिर राहून, नेहमी भक्तांना विविध वर देत राहिला.
एवं सा जगतां मूर्तिर् हिता विहिता पुरा तत्र मित्रः स्थितो यस्मात् तस्मान् मित्रं परं स्मृतम्
अशा प्रकारे, जगाच्या हितासाठी ही मूर्ती पूर्वीपासूनच स्थापन झाली आहे; मित्र तिथे स्थिर राहिल्यामुळे त्याला श्रेष्ठ मित्र म्हणून ओळखले जाते.
आभिर् द्वादशभिस् तेन सवित्रा परमात्मना कृत्स्नं जगद् इदं व्याप्तं मूर्तिभिश् च द्विजोत्तमाः
या बारा मूर्तींनी, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, परमात्मा सविता संपूर्ण जग व्यापून राहिला आहे.
तस्माद् ध्येयो नमस्यश् च द्वादशस्थासु मूर्तिषु भक्तिमद्भिर् नरैर् नित्यं तद्गतेनान्तरात्मना
म्हणून, या बारा स्थानांमध्ये त्या मूर्तींना भक्तीने, मनोभावे आणि एकाग्रतेने नेहमी ध्यान करून वंदन करावे.
इत्य् एवं द्वादशादित्यान् नमस्कृत्वा तु मानवः नित्यं श्रुत्वा पठित्वा च सूर्यलोके महीयते
अशा रीतीने द्वादश आदित्यांना वंदन करून, जो मनुष्य रोज हे ऐकतो आणि म्हणतो, त्याला सूर्यलोकात मोठा सन्मान मिळतो.
यदि तावद् अयं सूर्यश् चादिदेवः सनातनः ततः कस्मात् तपस् तेपे वरेप्सुः प्राकृतो यथा
जर हा सूर्य आदिदेव आणि सनातन आहे, तर मग त्याने वर मागण्यासाठी, सामान्य माणसासारखे, तप का केले?
एतद् वः संप्रवक्ष्यामि परं गुह्यं विभावसोः पृष्टं मित्रेण यत् पूर्वं नारदाय महात्मने
हे अगदी गुप्त रहस्य मी तुम्हाला सांगतो, जे मित्राने पूर्वी विचारले होते आणि महात्मा नारदाला सांगितले होते.
प्राङ् मयोक्तास् तु युष्मभ्यं रवेर् द्वादश मूर्तयः मित्रश् च वरुणश् चोभौ तासां तपसि संस्थितौ
पूर्वी मी तुम्हाला सूर्याच्या बारा मूर्तींबद्दल सांगितले; त्यात मित्र आणि वरुण दोघेही तप करत होते.
अब्भक्षो वरुणस् तासां तस्थौ पश्चिमसागरे मित्रो मित्रवने चास्मिन् वायुभक्षो ऽभवत् तदा
त्यात वरुण पाण्यावर उपवास करत पश्चिम समुद्रावर राहिला, आणि मित्र वायूवर उपवास करत या मित्रवनात होता.
अथ मेरुगिरेः शृङ्गात् प्रच्युतो गन्धमादनात् नारदस् तु महायोगी सर्वांल् लोकांश् चरन् वशी
मग मेरू पर्वताच्या गंधमादन शिखरावरून, महायोगी आणि संयमी नारद सर्व लोकांत फिरत होता.
आजगामाथ तत्रैव यत्र मित्रो ऽचरत् तपः तं दृष्ट्वा तु तपस्यन्तं तस्य कौतूहलं ह्य् अभूत्
तो तिथे आला, जिथे मित्र तप करत होता; त्याला तप करताना पाहून त्याच्या मनात कुतूहल निर्माण झाले.
यो ऽक्षयश् चाव्ययश् चैव व्यक्ताव्यक्तः सनातनः धृतम् एकात्मकं येन त्रैलोक्यं सुमहात्मना
जो अविनाशी, अचल, प्रकट आणि अप्रकट, सनातन आहे, आणि ज्याने त्रैलोक्य एकात्मतेने धारण केले आहे, तो महात्मा.
यः पिता सर्वदेवानां पराणाम् अपि यः परः अयजद् देवताः कास् तु पितॄन् वा कान् असौ यजेत् इति संचिन्त्य मनसा तं देवं नारदो ऽब्रवीत्
जो सर्व देवांचा पिता आहे, आणि श्रेष्ठांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे, नारदाने मनात विचार केला, ‘हा कोणत्या देवतेची किंवा पितरांची पूजा करतो?’ आणि त्या देवाला विचारले.
वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे त्वम् अजः शाश्वतो धाता त्वं निधानम् अनुत्तमम्
वेद आणि पुराणांसह सर्व अंग-उपांगांत तू अजन्मा, शाश्वत, सृष्टीकर्ता आणि श्रेष्ठ आधार म्हणून गायला जातोस.
भूतं भव्यं भवच् चैव त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् चत्वारश् चाश्रमा देव गृहस्थाद्यास् तथैव हि
भूत, भविष्य आणि वर्तमान सर्व काही तुझ्यातच आहे; आणि चार आश्रम, गृहीस्थादी, हे देखील तुझ्यातच स्थिर आहेत, हे देव.
यजन्ति त्वाम् अहरहस् त्वां मूर्तित्वं समाश्रितम् पिता माता च सर्वस्य दैवतं त्वं हि शाश्वतम्
लोक रात्रंदिवस तुझ्या मूर्तींमध्ये शरण जाऊन तुझी पूजा करतात; तू सर्वांचा पिता आणि माता, आणि शाश्वत देवता आहेस.
यजसे पितरं कं त्वं देवं वापि न विद्महे
तू कोणत्या पितराची किंवा देवतेची पूजा करावी, हे आम्हाला माहीत नाही.
अवाच्यम् एतद् वक्तव्यं परं गुह्यं सनातनम् त्वयि भक्तिमति ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि यथातथम्
हे बोलायचं नसलेलं, तरीही सांगावंच लागतं; हे अत्यंत गुप्त आणि शाश्वत रहस्य आहे. तुझ्यात भक्ती असल्यामुळे, हे ब्राह्मण, मी तुला अगदी जसं आहे तसं सांगतो.
यत् तत् सूक्ष्मम् अविज्ञेयम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थैश् च सर्वभूतैर् विवर्जितम्
जे अतिशय सूक्ष्म, समजण्यापलीकडचं, प्रकट न झालेलं, स्थिर आणि कायमचं आहे, जे इंद्रिये, इंद्रियांचे विषय आणि सर्व जीवांपासून वेगळं आहे—
स ह्य् अन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश् चैव कथ्यते त्रिगुणाद् व्यतिरिक्तो ऽसौ पुरुषश् चैव कल्पितः
तोच सर्व जीवांचा अंतरात्मा आणि क्षेत्रज्ञ म्हणून ओळखला जातो; तो त्रिगुणांपासून वेगळा असून, पुरुष असंही त्याचं वर्णन केलं जातं.
हिरण्यगर्भो भगवान् सैव बुद्धिर् इति स्मृतः महान् इति च योगेषु प्रधानम् इति कथ्यते
तोच भगवंत हिरण्यगर्भ, बुद्धी, योगात महत्त्वाचा तत्त्व आणि प्रधान असंही म्हटलं जातं.
सांख्ये च कथ्यते योगे नामभिर् बहुधात्मकः स च त्रिरूपो विश्वात्मा शर्वो ऽक्षर इति स्मृतः
सांख्यशास्त्रात त्याचं वर्णन केलं जातं, योगात त्याला अनेक नावांनी आणि रूपांनी ओळखतात; तो तीन प्रकारचा, विश्वाचा आत्मा, शर्व आणि अक्षर असंही त्याचं स्मरण केलं जातं.
धृतम् एकात्मकं तेन त्रैलोक्यम् इदम् आत्मना अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्य् असौ
त्याच एकात्मतेमुळे हे त्रैलोक्य टिकून आहे; तो देह नसतानाही सर्व देहांत राहतो.
वसन्न् अपि शरीरेषु न स लिप्येत कर्मभिः ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः
तो देहांत राहूनही कधीच कर्मांनी लागलेला राहत नाही; तो माझा, तुझा आणि इतर सर्व देहधारकांचा अंतरात्मा आहे.
सर्वेषां साक्षिभूतो ऽसौ न ग्राह्यः केनचित् क्वचित् सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानगम्यो ह्य् असौ स्मृतः
तो सर्वांचा साक्षी आहे, पण कुणालाही कुठेही पकडता येत नाही; तो गुणयुक्त आणि निर्गुण, सर्वव्यापी, आणि केवळ ज्ञानानेच मिळवता येणारा म्हणून ओळखला जातो.