मुने वेदांश् च शास्त्राणि पुराणागमभारतम् भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानासि वाङ्मयम्
मुनी, तुला वेद, शास्त्र, पुराण, आगम, महाभारत आणि भूत, भविष्य, वर्तमान, सर्व वाङ्मय माहिती आहे.
कष्टे ऽस्मिन् दुःखबहुले निःसारे भवसागरे रागग्राहाकुले रौद्रे विषयोदकसंप्लवे
या कठीण, दुःखमय आणि निरर्थक संसारसागरात, आसक्तीच्या भयंकर ग्राहांनी भरलेल्या आणि विषयांच्या पाण्याने ओसंडून वाहणाऱ्या या जीवनात,
इन्द्रियावर्तकलिले दृष्टोर्मिशतसंकुले मोहपङ्काविले दुर्गे लोभगम्भीरदुस्तरे
इंद्रियांच्या भोवऱ्यात, दृष्टीच्या लाटांनी भरलेल्या, मोहाच्या चिखलाने मळलेल्या, लोभाच्या खोल आणि कठीण पार होणाऱ्या या संकटात,
निमज्जज् जगद् आलोक्य निरालम्बम् अचेतनम् पृच्छामस् त्वां महाभागं ब्रूहि नो मुनिसत्तम
हे जग बुडताना, आधार नसताना आणि शुद्ध भान हरपलेले पाहून, आम्ही तुला विचारतो—हे भाग्यवान मुनी, आम्हाला सांग.
श्रेयः किम् अत्र संसारे भैरवे लोमहर्षणे उपदेशप्रदानेन लोकान् उद्धर्तुम् अर्हसि
या भयानक आणि अंगावर काटा आणणाऱ्या संसारात श्रेष्ठ काय आहे? लोकांना तारण्यासाठी तू योग्य मार्गदर्शन करावे.
दुर्लभं परमं क्षेत्रं वक्तुम् अर्हसि मोक्षदम् पृथिव्यां कर्मभूमिं च श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
मोक्ष देणारे, दुर्मिळ आणि श्रेष्ठ क्षेत्र कोणते ते सांगावे, आणि पृथ्वी ही कर्मभूमी कशी आहे तेही आम्हाला ऐकायचे आहे.
कृत्वा किल नरः सम्यक् कर्म भूमौ यथोदितम् प्राप्नोति परमां सिद्धिं नरकं च विकर्मतः
जो मनुष्य या पृथ्वीवर योग्य कर्म करतो, तो परम सिद्धीला पोहोचतो; पण चुकीचे कर्म केल्यास नरकात जातो.
मोक्षक्षेत्रे तथा मोक्षं प्राप्नोति पुरुषः सुधीः तस्माद् ब्रूहि महाप्राज्ञ यत् पृष्टो ऽसि द्विजोत्तम
मोक्षक्षेत्रातही, सुज्ञ मनुष्य मोक्ष प्राप्त करतो. म्हणून, हे महाप्राज्ञ, तुला जे विचारले आहे ते सांग, हे श्रेष्ठ द्विज.
श्रुत्वा तु वचनं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् व्यासः प्रोवाच भगवान् भूतभव्यभविष्यवित्
त्या शुद्धचित्त ऋषींचे बोलणे ऐकून, भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणणारे भगवंत व्यास बोलू लागले.
शृणुध्वं मुनयः सर्वे वक्ष्यामि यदि पृच्छथ यः संवादो ऽभवत् पूर्वम् ऋषीणां ब्रह्मणा सह
हे सर्व ऋषिजन, ऐका—तुम्ही विचारले म्हणून मी सांगतो, पूर्वी ऋषी आणि ब्रह्मा यांच्यात जो संवाद झाला तो सांगतो.
मेरुपृष्ठे तु विस्तीर्णे नानारत्नविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते
मेरूच्या विस्तीर्ण शिखरावर, विविध रत्नांनी सजलेल्या, अनेक झाडांनी आणि वेलींनी व्यापलेल्या, आणि अनेक फुलांनी शोभलेल्या त्या स्थळी,
नानापक्षिरुते रम्ये नानाप्रसवनाकुले नानासत्त्वसमाकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते
अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी गूंजणाऱ्या, विविध फुलांनी बहरलेल्या, अनेक जीवांनी भरलेल्या आणि अनेक आश्चर्यांनी नटलेल्या त्या रम्य स्थळी,
नानावर्णशिलाकीर्णे नानाधातुविभूषिते नानामुनिजनाकीर्णे नानाश्रमसमन्विते
त्या ठिकाणी अनेक रंगीबेरंगी दगडांनी सजवलेले, विविध धातूंनी शोभिवंत केलेले, अनेक ऋषी-महर्षींनी गजबजलेले आणि वेगवेगळ्या आश्रमांनी समृद्ध असे ते स्थान होते.
तत्रासीनं जगन्नाथं जगद्योनिं चतुर्मुखम् जगत्पतिं जगद्वन्द्यं जगदाधारम् ईश्वरम्
तेथे चार मुख असलेले, सर्व जगाचे उत्पत्तीस्थान, सर्वांचा आधार, सर्वांचा स्वामी, सर्वांच्या वंदनीय, जगाचा आधार असलेले, परमेश्वर असे जगन्नाथ बसले होते.
देवदानवगन्धर्वैर् यक्षविद्याधरोरगैः मुनिसिद्धाप्सरोभिश् च वृतम् अन्यैर् दिवालयैः
त्यांच्या सभोवती देव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, विद्याधर, नाग, ऋषी, सिद्ध, अप्सरा आणि इतर स्वर्गवासी मंडळी गोळा झाली होती.
केचित् स्तुवन्ति तं देवं केचिद् गायन्ति चाग्रतः केचिद् वाद्यानि वाद्यन्ते केचिन् नृत्यन्ति चापरे
कोणी त्या देवतेचे स्तुती करत होते, कोणी त्यांच्या समोर गाणी गात होते, काही जण वाद्ये वाजवत होते, तर काहीजण नृत्य करत होते.
एवं प्रमुदिते काले सर्वभूतसमागमे नानाकुसुमगन्धाढ्ये दक्षिणानिलसेविते
सर्व जीव एकत्र आलेल्या आणि आनंदाने भरलेल्या त्या वेळी, दक्षिण वाऱ्याने विविध फुलांच्या सुगंधाने वातावरण भरून गेले होते.
भृग्वाद्यास् तं तदा देवं प्रणिपत्य पितामहम् इमम् अर्थम् ऋषिवराः पप्रच्छुः पितरं द्विजाः
त्या वेळी भृगु आणि इतर ऋषिवरांनी त्या पितामह देवतेला वंदन करून, आदराने आपल्या पित्याला असे विचारले.
भगवञ् श्रोतुम् इच्छामः कर्मभूमिं महीतले वक्तुम् अर्हसि देवेश मोक्षक्षेत्रं च दुर्लभम्
भगवंत, आम्हाला पृथ्वीवरील कर्मभूमीबद्दल ऐकायचे आहे; देवाधिदेव, आपण आम्हाला त्या दुर्मिळ मोक्षक्षेत्राबद्दलही सांगावे.
तेषां वचनम् आकर्ण्य प्राह ब्रह्मा सुरेश्वरः पप्रच्छुस् ते यथा प्रश्नं तत् सर्वं मुनिसत्तमाः
त्यांचे शब्द ऐकून देवांचा स्वामी ब्रह्मा म्हणाले; त्या श्रेष्ठ ऋषींनी योग्य प्रकारे सर्व प्रश्न विचारले होते.
शृणुध्वं मुनयः सर्वे यद् वो वक्ष्यामि सांप्रतम् पुराणं वेदसंबद्धं भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम्
हे सर्व ऋषिजनांनो, मी तुम्हाला आता जे सांगणार आहे ते ऐका—हे प्राचीन, वेदांशी जोडलेले, सुख आणि मोक्ष देणारे पवित्र कथन आहे.
पृथिव्यां भारतं वर्षं कर्मभूमिर् उदाहृता कर्मणः फलभूमिश् च स्वर्गं च नरकं तथा
पृथ्वीवर भारत नावाचे जे देश आहे, ते कर्म करण्याचे स्थान म्हणून ओळखले जाते; तेथेच कर्माचे फळ मिळते, आणि स्वर्ग-नरक देखील तेथेच आहे.
तस्मिन् वर्षे नरः पापं कृत्वा धर्मं च भो द्विजाः अवश्यं फलम् आप्नोति अशुभस्य शुभस्य च
त्या देशात, हे द्विजजनांनो, मनुष्याने केलेल्या पापाचे आणि पुण्याचे फळ निश्चितपणे मिळते.
ब्राह्मणाद्याः स्वकं कर्म कृत्वा सम्यक् सुसंयताः प्राप्नुवन्ति परां सिद्धिं तस्मिन् वर्षे न संशयः
ब्राह्मण आणि इतर जातीचे लोक आपापली कर्तव्ये नीट पार पाडून, संयमाने वागल्यास त्या देशात सर्वोच्च सिद्धी मिळवतात—यात शंका नाही.
धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च द्विजसत्तमाः प्राप्नोति पुरुषः सर्वं तस्मिन् वर्षे सुसंयतः
हे श्रेष्ठ द्विजजनांनो, जो मनुष्य संयमित असतो, तो त्या देशात धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ प्राप्त करतो.
इन्द्राद्याश् च सुराः सर्वे तस्मिन् वर्षे द्विजोत्तमाः कृत्वा सुशोभनं कर्म देवत्वं प्रतिपेदिरे
हे द्विजश्रेष्ठ, इंद्र आणि इतर सर्व देवतांनी देखील त्या देशात उत्तम कर्म करून देवपद प्राप्त केले.
अन्ये ऽपि लेभिरे मोक्षं पुरुषाः संयतेन्द्रियाः तस्मिन् वर्षे बुधाः शान्ता वीतरागा विमत्सराः
इतर ज्ञानी, शांत, रागरहित आणि मत्सररहित, इंद्रियांवर संयम असलेले पुरुष देखील त्या देशात मोक्ष प्राप्त करतात.
ये चापि स्वर्गे तिष्ठन्ति विमानेन गतज्वराः ते ऽपि कृत्वा शुभं कर्म तस्मिन् वर्षे दिवं गताः
जे स्वर्गात विमाने घेऊन, दुःखरहित राहतात, त्यांनी देखील त्या देशात पुण्यकर्म करून स्वर्ग प्राप्त केला.
निवासं भारते वर्ष आकाङ्क्षन्ति सदा सुराः स्वर्गापवर्गफलदे तत् पश्यामः कदा वयम्
भारत देशात वास मिळावा म्हणून देवता नेहमीच इच्छितात, कारण तेथे स्वर्ग आणि मोक्ष फळ मिळते; 'आपण ते कधी पाहू?' असे ते म्हणतात.
यद् एतद् भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् पापाय वा सुरश्रेष्ठ वर्जयित्वा च भारतम्
हे देवश्रेष्ठ, आपण सांगितलेले पुण्य किंवा पाप फक्त भारत देशातच मिळते, इतर कुठेही नाही.