तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश् चौषधीगणः साधकः फलपाकान्तः प्रजानां तु प्रजायते
त्यामुळे सगळ्या औषधी वनस्पतींना मोठी वाढ मिळते, फळं पिकण्याचं कारणही तेच आहे, आणि त्यातूनच सर्व सृष्टीची उत्पत्ती होते.
तेन यज्ञान् यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः कुर्वते ऽहरहश् चैव देवान् आप्याययन्ति ते
त्याच पाण्यामुळे शास्त्रानुसार लोक रोज यज्ञ करतात आणि त्यामुळे देवतांची तृप्ती होते.
एवं यज्ञाश् च वेदाश् च वर्णाश् च द्विजपूर्वकाः सर्वदेवनिकायाश् च पशुभूतगणाश् च ये
म्हणूनच यज्ञ, वेद, द्विजांपासून सुरू होणारे सर्व वर्ण, सर्व देवगण, आणि पशुपक्ष्यांसह सगळ्या सजीवांची वस्ती टिकून आहे.
वृष्ट्या धृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तमाः
ही सारी स्थावर-जंगम सृष्टी पावसावर आधारलेली आहे; आणि तो पाऊसही सवितेकडून निर्माण होतो.
आधारभूतः सवितुर् ध्रुवो मुनिवरोत्तमाः ध्रुवस्य शिशुमारो ऽसौ सो ऽपि नारायणाश्रयः
सविता हा सर्वांचा आधार आहे आणि ध्रुव तारा म्हणजे शिशुमार, तोही नारायणावरच आधारलेला आहे.
हृदि नारायणस् तस्य शिशुमारस्य संस्थितः विभर्ता सर्वभूतानाम् आदिभूतः सनातनः
त्या शिशुमाराच्या अंतःकरणात नारायण वास करतो; तोच सर्व सृष्टीचा आधार, आद्य आणि सनातन आहे.
एवं मया मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माण्डं समुदाहृतम् भूसमुद्रादिभिर् युक्तं किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छथ
मुनिश्रेष्ठांनो, मी तुम्हाला पृथ्वी, समुद्र वगैरे युक्त ब्रह्मांडाचं वर्णन केलं; आता तुम्हाला अजून काय ऐकायचं आहे?
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्य् आयतनानि च वक्तुम् अर्हसि धर्मज्ञ श्रोतुं नो वर्तते मनः
धर्मज्ञा, पृथ्वीवरची तीर्थं आणि पवित्र स्थानांची माहिती सांगावी, कारण आमच्या मनाला ती ऐकायची इच्छा आहे.
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतम् विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलम् अश्नुते
ज्याचे हात, पाय आणि मन नीट संयमित असतात, ज्याच्याकडे विद्या, तप आणि कीर्ती आहे, तोच तीर्थाचं फळ मिळवतो.
मनो विशुद्धं पुरुषस्य तीर्थं वाचां तथा चेन्द्रियनिग्रहश् च एतानि तीर्थानि शरीरजानि स्वर्गस्य मार्गं प्रतिबोधयन्ति
माणसाचं शुद्ध मन, त्याची वाणी आणि इंद्रियांचा संयम — ही शरीरातील तीर्थं स्वर्गाच्या मार्गाला जागं करतात.
चित्तम् अन्तर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानैर् न शुध्यति शतशो ऽपि जलैर् धौतं सुराभाण्डम् इवाशुचि
ज्याचं मन आतून दूषित आहे, त्याचं तीर्थस्नानानं शुद्धीकरण होत नाही, जसं मद्याचं भांडं शंभर वेळा पाण्यानं धुतलं तरी शुद्ध होत नाही.
न तीर्थानि न दानानि न व्रतानि न चाश्रमाः दुष्टाशयं दम्भरुचिं पुनन्ति व्युत्थितेन्द्रियम्
ज्याचं मन वाईट, वागणं खोटं आणि इंद्रिये असंयमित आहेत, त्याला ना तीर्थ, ना दान, ना व्रत, ना आश्रम शुद्ध करू शकत नाहीत.
इन्द्रियाणि वशे कृत्वा यत्र यत्र वसेन् नरः तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं प्रयागं पुष्करं तथा
जो माणूस आपली इंद्रिये वश करून जिथे राहतो, तिथेच कुरुक्षेत्र, प्रयाग आणि पुष्कर असतं.
तस्माच् छृणुध्वं वक्ष्यामि तीर्थान्य् आयतनानि च संक्षेपेण मुनिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि कानि वै
म्हणून, मुनिश्रेष्ठांनो, मी आता पृथ्वीवरची तीर्थं आणि पवित्र स्थानं थोडक्यात सांगतो, नीट ऐका.
विस्तरेण न शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैर् अपि प्रथमं पुष्करं तीर्थं नैमिषारण्यम् एव च
शंभर वर्षे जरी सांगितली, तरी पुष्कर आणि नैमिषारण्य या पवित्र स्थळांचे पूर्ण वर्णन करता येणार नाही.
प्रयागं च प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यं द्विजोत्तमाः धेनुकं चम्पकारण्यं सैन्धवारण्यम् एव च
द्विजश्रेष्ठांनो, आता मी प्रयाग, धर्मारण्य, धेनुक, चंपकारण्य आणि सैंधवारण्य यांचीही माहिती सांगतो.
पुण्यं च मगधारण्यं दण्डकारण्यम् एव च गया प्रभासं श्रीतीर्थं दिव्यं कनखलं तथा
पवित्र मगधारण्य, दंडकारण्य, गया, प्रभास, हे पवित्र तीर्थ आणि दिव्य कनखल यांचेही स्मरण करतो.
भृगुतुङ्गं हिरण्याक्षं भीमारण्यं कुशस्थलीम् लोहाकुलं सकेदारं मन्दरारण्यम् एव च
भृगुतुंग, हिरण्याक्ष, भीमारण्य, कुशस्थळी, लोहेकुळ, सकेदार आणि मंदारारण्य यांचीही नावे आहेत.
महाबलं कोटितीर्थं सर्वपापहरं तथा रूपतीर्थं शूकरवं चक्रतीर्थं महाफलम्
महाबळ, कोटितीर्थ जे सर्व पापे दूर करते, रूपतीर्थ, शूकरवन आणि महाफळ देणारे चक्रतीर्थ हेही आहेत.
योगतीर्थं सोमतीर्थं तीर्थं साहोटकं तथा तीर्थं कोकामुखं पुण्यं बदरीशैलम् एव च
योगतीर्थ, सोमतीर्थ, पवित्र साहोटक, पुण्य कोकामुख आणि बदरी शैल हेही या यादीत आहेत.
सोमतीर्थं तुङ्गकूटं तीर्थं स्कन्दाश्रमं तथा कोटितीर्थं चाग्निपदं तीर्थं पञ्चशिखं तथा
सोमतीर्थ, तुंगकूट, पवित्र स्कंदाश्रम, कोटितीर्थ, अग्निपद आणि पंचशिख या तीर्थांचीही गणना होते.
धर्मोद्भवं कोटितीर्थं तीर्थं बाधप्रमोचनम् गङ्गाद्वारं पञ्चकूटं मध्यकेसरम् एव च
धर्मोद्भव, कोटितीर्थ, बाधाप्रमोचन हे पवित्र स्थान, गंगाद्वार, पंचकूट आणि मध्यकेसर यांचाही समावेश आहे.
चक्रप्रभं मतङ्गं च क्रुशदण्डं च विश्रुतम् दंष्ट्राकुण्डं विष्णुतीर्थं सार्वकामिकम् एव च
चक्रप्रभ, मतंग, प्रसिद्ध क्रुशदंड, दंष्ट्राकुंड, विष्णुतीर्थ आणि सार्वकामिक ही तीर्थस्थळे आहेत.
तीर्थं मत्स्यतिलं चैव बदरी सुप्रभं तथा ब्रह्मकुण्डं वह्निकुण्डं तीर्थं सत्यपदं तथा
मत्स्यतिल हे तीर्थ, सुंदर बदरी, ब्रह्मकुंड, वह्निकुंड आणि सत्यपद या पवित्र स्थळांचीही नावे आहेत.
चतुःस्रोतश् चतुःशृङ्गं शैलं द्वादशधारकम् मानसं स्थूलशृङ्गं च स्थूलदण्डं तथोर्वशी
चतुःस्रोत, बारा प्रवाह असलेले चतुःशृंग पर्वत, मानस, स्थूलशृंग, स्थूलदंड आणि उर्वशी हेही आहेत.
लोकपालं मनुवरं सोमाह्वशैलम् एव च सदाप्रभं मेरुकुण्डं तीर्थं सोमाभिषेचनम्
लोकपाल, मनुवर, सोमाह्व पर्वत, सदा प्रभा, मेरुकुंड आणि सोमाभिषेकन हे पवित्र तीर्थ आहेत.
महास्रोतं कोटरकं पञ्चधारं त्रिधारकम् सप्तधारैकधारं च तीर्थं चामरकण्टकम्
महास्रोत, कोटरक, पंचधार, त्रिधार, सप्तधार, एकधार आणि चामरकंटक हे तीर्थस्थळे आहेत.
शालग्रामं चक्रतीर्थं कोटिद्रुमम् अनुत्तमम् बिल्वप्रभं देवह्रदं तीर्थं विष्णुह्रदं तथा
शालग्राम, चक्रतीर्थ, श्रेष्ठ कोटिद्रुम, बिल्वप्रभा, देवह्रद आणि विष्णुह्रद ही पवित्र स्थळे आहेत.
शङ्खप्रभं देवकुण्डं तीर्थं वज्रायुधं तथा अग्निप्रभं च पुंनागं देवप्रभम् अनुत्तमम्
शंखप्रभा, देवकुंड, पवित्र वज्रायुध, अग्निप्रभा, पुंनाग आणि श्रेष्ठ देवप्रभा या तीर्थांचीही नावे आहेत.
विद्याधरं सगान्धर्वं श्रीतीर्थं ब्रह्मणो ह्रदम् सातीर्थं लोकपालाख्यं मणिपुरगिरिं तथा
विद्याधर, गंधर्वांसह, पवित्र तीर्थ, ब्रह्माचा ह्रद, सातिर्थ, लोकपाल नावाचे स्थान आणि मणिपुरगिरी हेही आहेत.