कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् युगादि यस्माच् च भवेद् अशेषतो हरेर् न किंचिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति तत्
तोच सर्व कर्मांचा कर्ता आहे, तोच यज्ञ म्हणून पूजला जातो, आणि तोच त्या कर्माचं फळ आहे. ज्या पासून युगांची सुरुवात होते, त्या हरिव्यतिरिक्त दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही.
तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः दिवि रूपं हरेर् यत् तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः
आकाशात भगवंताचं तारकांनी बनलेलं जे रूप आहे, ते शिशुमारासारखं आहे; त्याच्या शेपटीत ध्रुव स्थिर आहे.
सएष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् भ्रमन्तम् अनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
तो स्वतः फिरतो आणि चंद्र, सूर्य वगैरे ग्रहांना फिरवतो; तो जसा फिरतो, तशा तारका त्याच्या मागे चाकाच्या कड्यांसारख्या फिरतात.
सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह वातानीकमयैर् बन्धैर् ध्रुवे बद्धानि तानि वै
सूर्य, चंद्र, तारे आणि ग्रह हे सर्व वाऱ्याच्या बंधांनी ध्रुवाशी बांधलेले आहेत आणि ते तिथेच स्थिर आहेत.
शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद् रूपं ज्योतिषां दिवि नारायणः परं धाम तस्याधारः स्वयं हृदि
आकाशातील ज्योतींचं जे शिशुमारासारखं रूप सांगितलं आहे, तेच नारायणाचं सर्वोच्च स्थान आहे, आणि तोच त्याचा आधार हृदयात आहे.
उत्तानपादतनयस् तम् आराध्य प्रजापतिम् स ताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः
उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुवाने प्रजापतीची उपासना केली आणि तो ताऱ्यांच्या शिशुमाराच्या शेपटीत स्थिर झाला.
आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः ध्रुवस्य शिशुमारश् च ध्रुवे भानुर् व्यवस्थितः
शिशुमाराचा आधार आणि सर्वांचा अधिपती जनार्दन आहे; शिशुमार ध्रुवाचा आधार आहे आणि ध्रुवातच सूर्य स्थिर आहे.
तद् आधारं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् येन विप्रा विधानेन तन् मे शृणुत सांप्रतम्
त्याच आधारावर हे संपूर्ण जग, देव, असुर आणि माणसं टिकून आहेत. हे ऋषींनो, आता मी तुम्हाला हे कसं आहे ते सांगतो, ऐका.
विवस्वान् अष्टभिर् मासैर् ग्रसत्य् अपो रसात्मिकाः वर्षत्य् अम्बु ततश् चान्नम् अन्नादम् अखिलं जगत्
विवस्वान आठ महिन्यांत रसयुक्त पाणी शोषून घेतो; मग तो पाऊस पाडतो, त्यातून अन्न तयार होतं आणि संपूर्ण जग अन्नावरच जगतं.
विवस्वान् अंशुभिस् तीक्ष्णैर् आदाय जगतो जलम् सोमं पुष्यत्य् अथेन्दुश् च वायुनाडीमयैर् दिवि
विवस्वान आपल्या तीक्ष्ण किरणांनी जगातलं पाणी उचलतो; मग सोम त्याला पोसतो आणि चंद्र आकाशातील वायूच्या नाड्यांनी ते पाणी वाढवतो.
जलैर् विक्षिप्यते ऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु न भ्रश्यन्ति यतस् तेभ्यो जलान्य् अभ्राणि तान्य् अतः
पाणी वाफ, अग्नी आणि वाऱ्याच्या रूपांनी ढगांमध्ये विखुरलं जातं; या रूपांमुळे ढगांमधलं पाणी हरवत नाही आणि तिथेच राहतं.
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्य् आपो वायुना समुदीरिताः संस्कारं कालजनितं विप्राश् चासाद्य निर्मलाः
ढगांमध्ये असलेलं पाणी वाऱ्यामुळे खाली पडतं; काळाने निर्माण झालेल्या संस्कारामुळे, हे ऋषींनो, ते पाणी शुद्ध होतं.
सरित्समुद्रा भौमास् तु तथापः प्राणिसंभवाः चतुष्प्रकारा भगवान् आदत्ते सविता द्विजाः
नद्या, समुद्र, पृथ्वी आणि प्राण्यांमधून असं चार प्रकारचं पाणी भगवंत सूर्य उचलतो, हे द्विजांनो.
आकाशगङ्गासलिलं तथाहृत्य गभस्तिमान् अनभ्रगतम् एवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः
गभस्तिमान सूर्य आकाशगंगेचं पाणी उचलून, अगदी ढग नसतानाही, आपल्या किरणांनी ते लगेच पृथ्वीवर सोडतो.
तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तमाः न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत् स्मृतम्
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, ज्याचं पाप आणि मळ त्या पाण्याच्या स्पर्शाने धुतलं जातं, तो माणूस नरकात जात नाही; कारण तेच दिव्य स्नान मानलं जातं.
दृष्टसूर्यं हि तद् वारि पतत्य् अभ्रैर् विना दिवः आकाशगङ्गासलिलं तद् गोभिः क्षिप्यते रवेः
सूर्याने पाहिलेलं ते पाणी आकाशातून ढगांशिवाय पडतं; ती आकाशगंगेची जलधारा सूर्याच्या किरणांनी गायींवर टाकली जाते.
कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्व् अम्बु यद् दिवः दृष्ट्वार्कं पतितं ज्ञेयं तद् गाङ्गं दिग्गजोह्नितम्
कृत्तिका वगैरे नक्षत्रांमध्ये, जेव्हा आकाशातून पाणी सूर्य पाहून खाली पडतं, ते गंगेचं पाणी आहे असं समजावं, कारण ते दिशांच्या हत्तींकडून उत्पन्न झालेलं असतं.
युग्मर्क्षेषु तु यत् तोयं पतत्य् अर्कोद्गितं दिवः तत् सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते
पण जेव्हा जुळ्या नक्षत्रांवर सूर्य उगवताना आकाशातून पाणी पडतं, तेव्हा ते पाणी सूर्याच्या किरणांनी लगेच उचलून घेतलं जातं आणि नाहीसं केलं जातं.
उभयं पुण्यम् अत्यर्थं नृणां पापहरं द्विजाः आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं द्विजोत्तमाः
हे दोन्ही प्रकारचं पाणी फार पुण्यदायक आहे, पाप नष्ट करणारं आहे, आणि आकाशगंगेचं पाणी हे दिव्य स्नानासाठी अत्यंत पवित्र आहे.
यत् तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत् प्राणिनां द्विजाः पुष्णात्य् ओषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत्
मेघांनी सोडलं गेलेलं पाणी सर्व सजीवांना पोसतं, सर्व औषधींना वाढ देतं, कारण ते खरं तर जीवनासाठी अमृतासारखं आहे.
तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश् चौषधीगणः साधकः फलपाकान्तः प्रजानां तु प्रजायते
त्यामुळे सगळ्या औषधी वनस्पतींना मोठी वाढ मिळते, फळं पिकण्याचं कारणही तेच आहे, आणि त्यातूनच सर्व सृष्टीची उत्पत्ती होते.
तेन यज्ञान् यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः कुर्वते ऽहरहश् चैव देवान् आप्याययन्ति ते
त्याच पाण्यामुळे शास्त्रानुसार लोक रोज यज्ञ करतात आणि त्यामुळे देवतांची तृप्ती होते.
एवं यज्ञाश् च वेदाश् च वर्णाश् च द्विजपूर्वकाः सर्वदेवनिकायाश् च पशुभूतगणाश् च ये
म्हणूनच यज्ञ, वेद, द्विजांपासून सुरू होणारे सर्व वर्ण, सर्व देवगण, आणि पशुपक्ष्यांसह सगळ्या सजीवांची वस्ती टिकून आहे.
वृष्ट्या धृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तमाः
ही सारी स्थावर-जंगम सृष्टी पावसावर आधारलेली आहे; आणि तो पाऊसही सवितेकडून निर्माण होतो.
आधारभूतः सवितुर् ध्रुवो मुनिवरोत्तमाः ध्रुवस्य शिशुमारो ऽसौ सो ऽपि नारायणाश्रयः
सविता हा सर्वांचा आधार आहे आणि ध्रुव तारा म्हणजे शिशुमार, तोही नारायणावरच आधारलेला आहे.
हृदि नारायणस् तस्य शिशुमारस्य संस्थितः विभर्ता सर्वभूतानाम् आदिभूतः सनातनः
त्या शिशुमाराच्या अंतःकरणात नारायण वास करतो; तोच सर्व सृष्टीचा आधार, आद्य आणि सनातन आहे.
एवं मया मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माण्डं समुदाहृतम् भूसमुद्रादिभिर् युक्तं किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छथ
मुनिश्रेष्ठांनो, मी तुम्हाला पृथ्वी, समुद्र वगैरे युक्त ब्रह्मांडाचं वर्णन केलं; आता तुम्हाला अजून काय ऐकायचं आहे?
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्य् आयतनानि च वक्तुम् अर्हसि धर्मज्ञ श्रोतुं नो वर्तते मनः
धर्मज्ञा, पृथ्वीवरची तीर्थं आणि पवित्र स्थानांची माहिती सांगावी, कारण आमच्या मनाला ती ऐकायची इच्छा आहे.
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतम् विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलम् अश्नुते
ज्याचे हात, पाय आणि मन नीट संयमित असतात, ज्याच्याकडे विद्या, तप आणि कीर्ती आहे, तोच तीर्थाचं फळ मिळवतो.
मनो विशुद्धं पुरुषस्य तीर्थं वाचां तथा चेन्द्रियनिग्रहश् च एतानि तीर्थानि शरीरजानि स्वर्गस्य मार्गं प्रतिबोधयन्ति
माणसाचं शुद्ध मन, त्याची वाणी आणि इंद्रियांचा संयम — ही शरीरातील तीर्थं स्वर्गाच्या मार्गाला जागं करतात.