वह्निस् तु वायुना वायुर् विप्रास् तु नभसावृतः आकाशो ऽपि मुनिश्रेष्ठा महता परिवेष्टितः
अग्नीला वारा वेढतो, वाऱ्याला आकाश वेढतो, हे श्रेष्ठ ऋषीहो, आणि आकाशालाही महत्त्वाने वेढलं आहे.
दशोत्तराण्य् अशेषाणि विप्राश् चैतानि सप्त वै महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम्
हे ब्राह्मणहो, ही दहा आणि एक, आणि बाकी सर्व, तसेच ही सातही, या सगळ्यांनी महत्त्व वेढून, प्रधानात स्थिर आहेत.
अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते तद् अनन्तम् असंख्यातं प्रमाणेनापि वै यतः
अनंताला कधीच अंत नाही, त्याची मोजणीही शक्य नाही; कारण ते अनंत, अमाप आणि कोणत्याही प्रमाणापलीकडे आहे.
हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा द्विजाः अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य् अयुतानि च
ती परम प्रकृती, हे द्विजांनो, सर्वांची कारणीभूत आहे; आणि हजारो हजारो, लाखो अंडे निर्माण होतात.
ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च दारुण्य् अग्निर् यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् इह
अशा प्रकारची कोट्यवधी अंडे तिथे आहेत; जसं तिळात तेलात प्रखर अग्नी लपलेला असतो, तसंच जीव इथे वास करतो.
प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मनिवेदनः प्रधानं च पुमांश् चैव सर्वभूतानुभूतया
प्रधानात राहून, सर्वत्र व्यापून, चेतन आणि जाणिवेने युक्त, प्रधान आणि पुरुष सर्व प्राण्यांचा अनुभव घेतात.
विष्णुशक्त्या द्विजश्रेष्ठा धृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च
विष्णूच्या शक्तीमुळे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, दोघेही टिकून राहतात आणि आधाररूप असतात; त्यांचा वेगळेपणा हाच आधाराचा कारण आहे.
क्षोभकारणभूता च सर्गकाले द्विजोत्तमाः यथा शैत्यं जले वातो बिभर्ति कणिकागतम्
सृष्टीच्या वेळी, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जी हालचाल घडवते ती असते; जसं थंडपणा पाण्यात थेंबात असतो.
जगच् छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः
तसंच, विष्णूची शक्ती, जी प्रधान आणि पुरुषरूप आहे, ती जगात व्यापलेली आहे; जसं झाड मूळ, खोड, फांद्या आणि इतर भागांनी बनलेलं असतं.
आद्यबीजात् प्रभवति बीजान्य् अन्यानि वै ततः प्रभवन्ति ततस् तेभ्यो भवन्त्य् अन्ये परे द्रुमाः
मूळ बीजातून दुसरी बीजे निर्माण होतात, आणि त्यातून आणखी बीजे तयार होतात; अशा प्रकारे, त्यांच्यापासून पुढची झाडं जन्म घेतात.
ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता द्विजाः एवम् अव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः
ती सुद्धा, हे द्विजांनो, त्या मूळाच्या गुण, पदार्थ आणि कारणानुसारच असतात; अशा प्रकारे, अव्यक्तापासून महत्त्वादी तत्त्वे जन्म घेतात.
विशेषान्तास् ततस् तेभ्यः संभवन्ति सुरादयः तेभ्यश् च पुत्रास् तेषां तु पुत्राणां परमे सुताः
त्यांच्यापासून पुढील भेद निर्माण होतात, आणि त्यातून देव वगैरे जन्मतात; त्यांच्यापासून त्यांची मुले, आणि त्यांच्या मुलांपासून श्रेष्ठ संतती निर्माण होते.
बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य् अपचयस् तथा
जसं बीजापासून झाड उगवलं तरी झाडात काहीही कमी होत नाही, तसंच, प्राण्यांच्या सृष्टीतही काहीही घट होत नाही.
संनिधानाद् यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः
जसं झाडासाठी आकाश, काळ इत्यादी जवळ असतात आणि कारणीभूत असतात, तसंच, विश्वाचं रूपांतर भगवंत हरिने घडवलेलं असतं.
व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्त्राङ्कुरौ तथा काण्डकोषास् तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच् च तण्डुलः
जसं तांदळाच्या बीजातून मूळ, खोड, पानं, कोंब, कांड, साल, फुल, दूध आणि तसंच तांदूळ तयार होतो.
तुषाः कणाश् च सन्तो वै यान्त्य् आविर्भावम् आत्मनः प्ररोहहेतुसामग्र्यम् आसाद्य मुनिसत्तमाः
टिकली आणि दाणे, हे सगळे स्वतःहून प्रकट होतात, हे श्रेष्ठ मुनीहो, वाढण्यासाठी लागणारी साधनं मिळाल्यावर.
तथा कर्मस्व् अनेकेषु देवाद्यास् तनवः स्थिताः विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम् उपयान्ति वै
तसंच, अनेक कर्मांमध्ये, देव वगैरे सर्वांचे शरीर असते; विष्णूची शक्ती मिळाल्यावर ते उगवायला सुरुवात करतात.
स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम् इदं जगत् जगच् च यो यत्र चेदं यस्मिन् विलयम् एष्यति
आणि तो विष्णू हेच परब्रह्म आहे, ज्याच्यापासून हे सर्व जग निर्माण होतं, आणि ज्याच्यात हे विश्व शेवटी विलीन होईल.
तद् ब्रह्म परमं धाम सदसत् परमं पदम् यस्य सर्वम् अभेदेन जगद् एतच् चराचरम्
ते ब्रह्म म्हणजेच सर्वश्रेष्ठ स्थान आहे, जे अस्तित्व आणि अनस्तित्व यापलीकडे आहे. त्याच्या अविभाज्य स्वरूपामुळे हे सगळं चराचर जग अस्तित्वात आहे.
स एव मूलप्रकृतिर् व्यक्तरूपी जगच् च सः तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति
तोच मूळ प्रकृती आहे, तोच प्रकट रूपात आहे आणि तोच हे सर्व जग आहे. सर्व काही शेवटी त्याच्यात विलीन होतं आणि त्याच्यातच टिकून राहतं.
कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् युगादि यस्माच् च भवेद् अशेषतो हरेर् न किंचिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति तत्
तोच सर्व कर्मांचा कर्ता आहे, तोच यज्ञ म्हणून पूजला जातो, आणि तोच त्या कर्माचं फळ आहे. ज्या पासून युगांची सुरुवात होते, त्या हरिव्यतिरिक्त दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही.
तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः दिवि रूपं हरेर् यत् तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः
आकाशात भगवंताचं तारकांनी बनलेलं जे रूप आहे, ते शिशुमारासारखं आहे; त्याच्या शेपटीत ध्रुव स्थिर आहे.
सएष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् भ्रमन्तम् अनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
तो स्वतः फिरतो आणि चंद्र, सूर्य वगैरे ग्रहांना फिरवतो; तो जसा फिरतो, तशा तारका त्याच्या मागे चाकाच्या कड्यांसारख्या फिरतात.
सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह वातानीकमयैर् बन्धैर् ध्रुवे बद्धानि तानि वै
सूर्य, चंद्र, तारे आणि ग्रह हे सर्व वाऱ्याच्या बंधांनी ध्रुवाशी बांधलेले आहेत आणि ते तिथेच स्थिर आहेत.
शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद् रूपं ज्योतिषां दिवि नारायणः परं धाम तस्याधारः स्वयं हृदि
आकाशातील ज्योतींचं जे शिशुमारासारखं रूप सांगितलं आहे, तेच नारायणाचं सर्वोच्च स्थान आहे, आणि तोच त्याचा आधार हृदयात आहे.
उत्तानपादतनयस् तम् आराध्य प्रजापतिम् स ताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः
उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुवाने प्रजापतीची उपासना केली आणि तो ताऱ्यांच्या शिशुमाराच्या शेपटीत स्थिर झाला.
आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः ध्रुवस्य शिशुमारश् च ध्रुवे भानुर् व्यवस्थितः
शिशुमाराचा आधार आणि सर्वांचा अधिपती जनार्दन आहे; शिशुमार ध्रुवाचा आधार आहे आणि ध्रुवातच सूर्य स्थिर आहे.
तद् आधारं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् येन विप्रा विधानेन तन् मे शृणुत सांप्रतम्
त्याच आधारावर हे संपूर्ण जग, देव, असुर आणि माणसं टिकून आहेत. हे ऋषींनो, आता मी तुम्हाला हे कसं आहे ते सांगतो, ऐका.
विवस्वान् अष्टभिर् मासैर् ग्रसत्य् अपो रसात्मिकाः वर्षत्य् अम्बु ततश् चान्नम् अन्नादम् अखिलं जगत्
विवस्वान आठ महिन्यांत रसयुक्त पाणी शोषून घेतो; मग तो पाऊस पाडतो, त्यातून अन्न तयार होतं आणि संपूर्ण जग अन्नावरच जगतं.
विवस्वान् अंशुभिस् तीक्ष्णैर् आदाय जगतो जलम् सोमं पुष्यत्य् अथेन्दुश् च वायुनाडीमयैर् दिवि
विवस्वान आपल्या तीक्ष्ण किरणांनी जगातलं पाणी उचलतो; मग सोम त्याला पोसतो आणि चंद्र आकाशातील वायूच्या नाड्यांनी ते पाणी वाढवतो.