चतुर्गुणोत्तरं चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतम् वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता देहविवर्जिताः
जनलोकापेक्षा चारपट वर असलेला प्रदेश तपोलोक म्हणून ओळखला जातो, जिथे तेजस्वी, देहरहित देव स्थिर आहेत.
षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते अपुनर्मारकं यत्र सिद्धादिमुनिसेवितम्
तपोलोकापेक्षा सहापट वर सत्यलोक तेजाने झळकतं, जिथे पुन्हा मृत्यू नाही आणि सिद्ध व श्रेष्ठ ऋषी सेवा करतात.
पादगम्यं तु यत् किंचिद् वस्त्व् अस्ति पृथिवीमयम् स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारो ऽस्य मयोदितः
जे काही पायी जाऊ शकतो आणि पृथ्वीपासून बनलेलं आहे, त्याला भूर्लोक असं म्हणतात; त्याचं विस्तार मी सांगितलं आहे.
भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् भुवर्लोकस् तु सो ऽप्य् उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तमाः
पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या मधला, सिद्ध व श्रेष्ठ ऋषींच्या सेवेला लाभलेला प्रदेश, हेच दुसरं लोक — भुवर्लोक — आहे, हे श्रेष्ठ मुनींनो.
ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश स्वर्लोकः सो ऽपि कथितो लोकसंस्थानचिन्तकैः
ध्रुव आणि सूर्य यांच्या मधला, चौदा लाख योजनांचं अंतर असलेला प्रदेश, लोकांची रचना विचार करणाऱ्यांनी स्वर्लोक असं नाव दिलं आहे.
त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं विप्रैश् च परिपठ्यते जनस् तपस् तथा सत्यम् इति चाकृतकं त्रयम्
हे त्रैलोक्य ऋषींनी निर्माण झालेलं मानलं आहे, पण जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक हे अनादि आहेत असं म्हणतात.
कृतकाकृतको मध्ये महर्लोक इति स्मृतः शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽन्तं न च विनश्यति
महर्लोक हा निर्माण आणि अनादि यांच्या मध्ये आहे असं स्मरणात आहे; कल्पाच्या शेवटी तो रिकामा होतो, पण नाहीसा होत नाही.
एते सप्त महालोका मया वः कथिता द्विजाः पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः
हे द्विजांनो, हे सात महान लोक आणि सात पाताळ मी तुम्हाला सांगितले; हाच ब्रह्मांडाचा विस्तार आहे.
एतद् अण्डकटाहेन तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्
हे सगळं ब्रह्मांडाचं कवच वर, खाली आणि सर्व बाजूंनी वेढलेलं आहे, जसं काठीफळाच्या बीजाला सर्व बाजूंनी कवच असतं.
दशोत्तरेण पयसा द्विजाश् चाण्डं च तद् वृतम् स चाम्बुपरिवारो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः
हे द्विजांनो, त्या अंडाला दहा प्रमाण पाण्याने वेढलेलं आहे; आणि त्या पाण्याच्या आवरणाला बाहेरून अग्नीने वेढलं आहे.
वह्निस् तु वायुना वायुर् विप्रास् तु नभसावृतः आकाशो ऽपि मुनिश्रेष्ठा महता परिवेष्टितः
अग्नीला वारा वेढतो, वाऱ्याला आकाश वेढतो, हे श्रेष्ठ ऋषीहो, आणि आकाशालाही महत्त्वाने वेढलं आहे.
दशोत्तराण्य् अशेषाणि विप्राश् चैतानि सप्त वै महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम्
हे ब्राह्मणहो, ही दहा आणि एक, आणि बाकी सर्व, तसेच ही सातही, या सगळ्यांनी महत्त्व वेढून, प्रधानात स्थिर आहेत.
अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते तद् अनन्तम् असंख्यातं प्रमाणेनापि वै यतः
अनंताला कधीच अंत नाही, त्याची मोजणीही शक्य नाही; कारण ते अनंत, अमाप आणि कोणत्याही प्रमाणापलीकडे आहे.
हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा द्विजाः अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य् अयुतानि च
ती परम प्रकृती, हे द्विजांनो, सर्वांची कारणीभूत आहे; आणि हजारो हजारो, लाखो अंडे निर्माण होतात.
ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च दारुण्य् अग्निर् यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् इह
अशा प्रकारची कोट्यवधी अंडे तिथे आहेत; जसं तिळात तेलात प्रखर अग्नी लपलेला असतो, तसंच जीव इथे वास करतो.
प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मनिवेदनः प्रधानं च पुमांश् चैव सर्वभूतानुभूतया
प्रधानात राहून, सर्वत्र व्यापून, चेतन आणि जाणिवेने युक्त, प्रधान आणि पुरुष सर्व प्राण्यांचा अनुभव घेतात.
विष्णुशक्त्या द्विजश्रेष्ठा धृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च
विष्णूच्या शक्तीमुळे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, दोघेही टिकून राहतात आणि आधाररूप असतात; त्यांचा वेगळेपणा हाच आधाराचा कारण आहे.
क्षोभकारणभूता च सर्गकाले द्विजोत्तमाः यथा शैत्यं जले वातो बिभर्ति कणिकागतम्
सृष्टीच्या वेळी, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जी हालचाल घडवते ती असते; जसं थंडपणा पाण्यात थेंबात असतो.
जगच् छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः
तसंच, विष्णूची शक्ती, जी प्रधान आणि पुरुषरूप आहे, ती जगात व्यापलेली आहे; जसं झाड मूळ, खोड, फांद्या आणि इतर भागांनी बनलेलं असतं.
आद्यबीजात् प्रभवति बीजान्य् अन्यानि वै ततः प्रभवन्ति ततस् तेभ्यो भवन्त्य् अन्ये परे द्रुमाः
मूळ बीजातून दुसरी बीजे निर्माण होतात, आणि त्यातून आणखी बीजे तयार होतात; अशा प्रकारे, त्यांच्यापासून पुढची झाडं जन्म घेतात.
ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता द्विजाः एवम् अव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः
ती सुद्धा, हे द्विजांनो, त्या मूळाच्या गुण, पदार्थ आणि कारणानुसारच असतात; अशा प्रकारे, अव्यक्तापासून महत्त्वादी तत्त्वे जन्म घेतात.
विशेषान्तास् ततस् तेभ्यः संभवन्ति सुरादयः तेभ्यश् च पुत्रास् तेषां तु पुत्राणां परमे सुताः
त्यांच्यापासून पुढील भेद निर्माण होतात, आणि त्यातून देव वगैरे जन्मतात; त्यांच्यापासून त्यांची मुले, आणि त्यांच्या मुलांपासून श्रेष्ठ संतती निर्माण होते.
बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य् अपचयस् तथा
जसं बीजापासून झाड उगवलं तरी झाडात काहीही कमी होत नाही, तसंच, प्राण्यांच्या सृष्टीतही काहीही घट होत नाही.
संनिधानाद् यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः
जसं झाडासाठी आकाश, काळ इत्यादी जवळ असतात आणि कारणीभूत असतात, तसंच, विश्वाचं रूपांतर भगवंत हरिने घडवलेलं असतं.
व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्त्राङ्कुरौ तथा काण्डकोषास् तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच् च तण्डुलः
जसं तांदळाच्या बीजातून मूळ, खोड, पानं, कोंब, कांड, साल, फुल, दूध आणि तसंच तांदूळ तयार होतो.
तुषाः कणाश् च सन्तो वै यान्त्य् आविर्भावम् आत्मनः प्ररोहहेतुसामग्र्यम् आसाद्य मुनिसत्तमाः
टिकली आणि दाणे, हे सगळे स्वतःहून प्रकट होतात, हे श्रेष्ठ मुनीहो, वाढण्यासाठी लागणारी साधनं मिळाल्यावर.
तथा कर्मस्व् अनेकेषु देवाद्यास् तनवः स्थिताः विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम् उपयान्ति वै
तसंच, अनेक कर्मांमध्ये, देव वगैरे सर्वांचे शरीर असते; विष्णूची शक्ती मिळाल्यावर ते उगवायला सुरुवात करतात.
स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम् इदं जगत् जगच् च यो यत्र चेदं यस्मिन् विलयम् एष्यति
आणि तो विष्णू हेच परब्रह्म आहे, ज्याच्यापासून हे सर्व जग निर्माण होतं, आणि ज्याच्यात हे विश्व शेवटी विलीन होईल.
तद् ब्रह्म परमं धाम सदसत् परमं पदम् यस्य सर्वम् अभेदेन जगद् एतच् चराचरम्
ते ब्रह्म म्हणजेच सर्वश्रेष्ठ स्थान आहे, जे अस्तित्व आणि अनस्तित्व यापलीकडे आहे. त्याच्या अविभाज्य स्वरूपामुळे हे सगळं चराचर जग अस्तित्वात आहे.
स एव मूलप्रकृतिर् व्यक्तरूपी जगच् च सः तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति
तोच मूळ प्रकृती आहे, तोच प्रकट रूपात आहे आणि तोच हे सर्व जग आहे. सर्व काही शेवटी त्याच्यात विलीन होतं आणि त्याच्यातच टिकून राहतं.