मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस् तद्विपर्ययः नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तमाः
स्वर्ग मनाला आनंद देतो आणि नरक याच्या उलट आहे. हे श्रेष्ठ द्विजांनो, 'नरक' आणि 'स्वर्ग' हे शब्द पाप आणि पुण्य यांच्यासाठी वापरले जातात.
वस्त्व् एकम् एव दुःखाय सुखायेर्ष्योदयाय च कोपाय च यतस् तस्माद् वस्तु दुःखात्मकं कुतः
एकच वस्तू कधी दुःखाचं, कधी सुखाचं, कधी मत्सराचं तर कधी रागाचं कारण होते. मग ती वस्तू फक्त दुःखदायक कशी असू शकते?
तद् एव प्रीतये भूत्वा पुनर् दुःखाय जायते तद् एव कोपालयतः प्रसादाय च जायते
तीच वस्तू कधी आनंद देते, तर कधी दुःखाचं कारण बनते; तीच वस्तू कधी राग आणते, तर कधी प्रसन्नतेचं कारण होते.
तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित् सुखात्मकम् मनसः परिणामो ऽयं सुखदुःखादिलक्षणः
म्हणून कोणतीही वस्तू स्वतःहून दुःखदायक किंवा सुखदायक नसते; सुख, दुःख वगैरे हे सगळं मनाच्या बदलावर अवलंबून असतं.
ज्ञानम् एव परं ब्रह्माज्ञानं बन्धाय चेष्यते ज्ञानात्मकम् इदं विश्वं न ज्ञानाद् विद्यते परम्
खरं ज्ञान हेच परम ब्रह्म आहे; अज्ञान हेच बंधन मानलं जातं. हे सगळं विश्व ज्ञानस्वरूप आहे; ज्ञानाशिवाय काहीच नाही.
विद्याविद्ये हि भो विप्रा ज्ञानम् एवावधार्यताम् एवम् एतद् मयाख्यातं भवतां मण्डलं भुवः
हे विद्वानहो, विद्या आणि अविद्या दोन्ही ज्ञानरूपच समजाव्यात. अशा प्रकारे मी तुम्हाला पृथ्वीचं क्षेत्र सांगितलं.
पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विजाः समुद्राः पर्वताश् चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः संक्षेपात् सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ
हे द्विजांनो, मी सर्व पाताळ, नरक, समुद्र, पर्वत, द्वीप, प्रदेश आणि नद्या संक्षिप्तपणे सांगितल्या. अजून काय ऐकायचं आहे?
कथितं भवता सर्वम् अस्माकं सकलं तथा भुवर्लोकादिकांल् लोकाञ् श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
तुम्ही आम्हाला सगळं तंतोतंत सांगितलं. आता आम्हाला भुवर्लोकापासून सुरू होणाऱ्या लोकांविषयी ऐकायचं आहे.
तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा समाचक्ष्व महाभाग यथावल् लोमहर्षण
त्याचप्रमाणे, ग्रहांची रचना आणि त्यांची मापं कशी आहेत तेही, हे भाग्यवान लोमहर्षण, कृपया जशी आहेत तशीच सांगा.
रविचन्द्रमसोर् यावन् मयूखैर् अवभास्यते ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता
सूर्य आणि चंद्र यांच्या किरणांनी जिथपर्यंत प्रकाश पडतो, तिथपर्यंत समुद्र, नद्या आणि पर्वतांसह पृथ्वी पसरलेली आहे असं मानलं जातं.
यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डला नभस् तावत्प्रमाणं हि विस्तारपरिमण्डलम्
पृथ्वीचं जितकं क्षेत्रफळ आणि परिघ आहे, तितकंच आकाशाचं क्षेत्रफळ आणि परिघ आहे.
भूमेर् योजनलक्षे तु सौरं विप्रास् तु मण्डलम् लक्षे दिवाकराच् चापि मण्डलं शशिनः स्थितम्
हे ब्राह्मणहो, सूर्याचं मंडळ पृथ्वीपासून एक लक्ष योजनांवर आहे आणि सूर्यापासून तितक्याच अंतरावर चंद्राचं मंडळ आहे.
पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम् उपरिष्टात् प्रकाशते
चंद्रापासून बरोबर एक लाख योजनांवर पूर्णपणे वरती, सगळं नक्षत्रांचं क्षेत्र तेजाने झळकतं.
द्विलक्षे चोत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः
हे ऋषिजनहो, त्या नक्षत्रांच्या क्षेत्रापासून दोन लाख योजनांवर, तितक्याच अंतरावर बुध स्थित आहे आणि बुधाच्या वर शुक्र आहे.
अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
शुक्राच्या वरती, तितक्याच अंतरावर मंगळ आहे; आणि मंगळाच्या दोन लाख योजनांवर देवांचा पुरोहित स्थिर आहे.
सौरिर् बृहस्पतेर् ऊर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः सप्तर्षिमण्डलं तस्माल् लक्षम् एकं द्विजोत्तमाः
बृहस्पतीच्या वर दोन लाख योजनांवर शनी आहे; आणि त्याच्या वर, उत्तम द्विजांनो, एक लाख योजनांवर सप्तर्षींचं क्षेत्र आहे.
ऋषिभ्यस् तु सहस्राणां शताद् ऊर्ध्वं व्यवस्थितः मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश् चक्रस्य वै ध्रुवः
सप्तर्षींपासून एक कोटी योजनांवर, सगळ्या तेजाच्या चक्राचा आधार असलेला ध्रुव स्थिर आहे.
त्रैलोक्यम् एतत् कथितं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः इज्याफलस्य भूर् एषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता
उत्तम द्विजांनो, हे त्रैलोक्य मी तुम्हाला संक्षिप्तपणे सांगितलं; ही पृथ्वी यज्ञाचं फळ आहे आणि यज्ञ इथेच स्थिर आहे.
ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः एकयोजनकोटी तु महर्लोको विधीयते
ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, जिथे कल्पभर राहणारे वास करतात; महर्लोक दहा लाख योजनांचं क्षेत्र आहे असं सांगितलं जातं.
द्वे कोट्यौ तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः सनन्दनाद्याः कथिता विप्राश् चामलचेतसः
त्याच्या पुढे, वीस लाख योजनांवर जनलोक आहे, जिथे ब्रह्माचे पुत्र, सनंदनादी आणि निर्मळ मनाचे ऋषी राहतात असं म्हटलं जातं.
चतुर्गुणोत्तरं चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतम् वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता देहविवर्जिताः
जनलोकापेक्षा चारपट वर असलेला प्रदेश तपोलोक म्हणून ओळखला जातो, जिथे तेजस्वी, देहरहित देव स्थिर आहेत.
षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते अपुनर्मारकं यत्र सिद्धादिमुनिसेवितम्
तपोलोकापेक्षा सहापट वर सत्यलोक तेजाने झळकतं, जिथे पुन्हा मृत्यू नाही आणि सिद्ध व श्रेष्ठ ऋषी सेवा करतात.
पादगम्यं तु यत् किंचिद् वस्त्व् अस्ति पृथिवीमयम् स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारो ऽस्य मयोदितः
जे काही पायी जाऊ शकतो आणि पृथ्वीपासून बनलेलं आहे, त्याला भूर्लोक असं म्हणतात; त्याचं विस्तार मी सांगितलं आहे.
भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् भुवर्लोकस् तु सो ऽप्य् उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तमाः
पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या मधला, सिद्ध व श्रेष्ठ ऋषींच्या सेवेला लाभलेला प्रदेश, हेच दुसरं लोक — भुवर्लोक — आहे, हे श्रेष्ठ मुनींनो.
ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश स्वर्लोकः सो ऽपि कथितो लोकसंस्थानचिन्तकैः
ध्रुव आणि सूर्य यांच्या मधला, चौदा लाख योजनांचं अंतर असलेला प्रदेश, लोकांची रचना विचार करणाऱ्यांनी स्वर्लोक असं नाव दिलं आहे.
त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं विप्रैश् च परिपठ्यते जनस् तपस् तथा सत्यम् इति चाकृतकं त्रयम्
हे त्रैलोक्य ऋषींनी निर्माण झालेलं मानलं आहे, पण जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक हे अनादि आहेत असं म्हणतात.
कृतकाकृतको मध्ये महर्लोक इति स्मृतः शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽन्तं न च विनश्यति
महर्लोक हा निर्माण आणि अनादि यांच्या मध्ये आहे असं स्मरणात आहे; कल्पाच्या शेवटी तो रिकामा होतो, पण नाहीसा होत नाही.
एते सप्त महालोका मया वः कथिता द्विजाः पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः
हे द्विजांनो, हे सात महान लोक आणि सात पाताळ मी तुम्हाला सांगितले; हाच ब्रह्मांडाचा विस्तार आहे.
एतद् अण्डकटाहेन तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्
हे सगळं ब्रह्मांडाचं कवच वर, खाली आणि सर्व बाजूंनी वेढलेलं आहे, जसं काठीफळाच्या बीजाला सर्व बाजूंनी कवच असतं.
दशोत्तरेण पयसा द्विजाश् चाण्डं च तद् वृतम् स चाम्बुपरिवारो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः
हे द्विजांनो, त्या अंडाला दहा प्रमाण पाण्याने वेढलेलं आहे; आणि त्या पाण्याच्या आवरणाला बाहेरून अग्नीने वेढलं आहे.