विस्तार एष कथितः पृथिव्या मुनिसत्तमाः सप्ततिस् तु सहस्राणि तदुच्छ्रायो ऽपि कथ्यते
पृथ्वीचा विस्तार असा सांगितला, हे श्रेष्ठ ऋषींनो; आता तिची उंची, जी सत्तर हजार आहे, तीही सांगतो.
दशसाहस्रम् एकैकं पातालं मुनिसत्तमाः अतलं वितलं चैव नितलं सुतलं तथा
प्रत्येक पाताळ, हे श्रेष्ठ ऋषींनो, दहा हजार योजनांचे आहे: अतल, वितल, नितल आणि सुतल असे आहेत.
तलातलं रसातलं पातालं चापि सप्तमम् कृष्णा शुक्लारुणा पीता शर्करा शैलकाञ्चनी
तलातल, रसातल आणि सातवे पाताळ, तेथील माती काळी, पांढरी, लाल, पिवळी, गोट्यांची, खडकाची आणि सोन्याची आहे.
भूमयो यत्र विप्रेन्द्रा वरप्रासादशोभिताः तेषु दानवदैतेयजातयः शतशः स्थिताः
तेथे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, सुंदर राजवाड्यांनी सजलेली भूमी आहे, आणि त्या ठिकाणी शेकडो दानव आणि दैत्यांचे वंश राहतात.
नागानां च महाङ्गानां ज्ञातयश् च द्विजोत्तमाः स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः
महाकाय नागांचे नातेवाईकही, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, तेथे आहेत; नारद म्हणतो की पाताळ लोकही स्वर्गापेक्षा रम्य आहेत.
प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालेभ्यो गतो दिवम् आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः
त्याने स्वर्गलोकातील लोकांमध्ये सांगितले: 'पाताळातून स्वर्गात गेल्यावर तेथे तेजस्वी, आनंददायक रत्ने मिळतात.'
नागाभरणभूषाश् च पातालं केन तत्समम् दैत्यदानवकन्याभिर् इतश् चेतश् च शोभिते
नागांचे दागिने पाताळाला शोभा देतात; दैत्य आणि दानव कन्यांनी सजलेले ते पाताळ कुणीही समकक्ष करू शकत नाही.
पाताले कस्य न प्रीतिर् विमुक्तस्यापि जायते दिवार्करश्मयो यत्र प्रभास् तन्वन्ति नातपम्
पाताळात, मुक्त झालेल्यालाही आनंद का मिळू नये? तेथे सूर्य आणि चंद्राच्या किरणांनी प्रकाश मिळतो, पण उष्णता लागत नाही.
शशिनश् च न शीताय निशि द्योताय केवलम् भक्ष्यभोज्यमहापानमदमत्तैश् च भोगिभिः
रात्री चंद्र शीतलता देत नाही, फक्त प्रकाश देतो; आणि तेथे मद्यपी नाग भरपूर अन्न आणि पेयाचा आस्वाद घेतात.
यत्र न ज्ञायते कालो गतो ऽपि दनुजादिभिः वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः
तेथे दानव वगैरे लोकांना वेळ कसा गेला हे कळतही नाही; रम्य वन, नद्या, सरोवरे आणि कमळांनी भरलेली तळी आहेत.
पुंस्कोकिलादिलापाश् च मनोज्ञान्य् अम्बराणि च भूषणान्य् अतिरम्याणि गन्धाद्यं चानुलेपनम्
पुरुष कोकिळ आणि इतर पक्ष्यांचे गोड आवाज, सुंदर वस्त्रे आणि दागिने, तसेच मनमोहक सुवासिक उटणे—
वीणावेणुमृदङ्गानां निःस्वनाश् च सदा द्विजाः एतान्य् अन्यानि रम्याणि भाग्यभोग्यानि दानवैः
वीणा, बासरी आणि मृदंगाचे सतत ऐकू येणारे सूर, आणि अशीच आणखी कितीतरी सुखद गोष्टी, हे सर्व भाग्यवान दानवांना उपभोगायला मिळते.
दैत्योरगैश् च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः पातालानाम् अधश् चास्ते विष्णोर् या तामसी तनुः
हे सर्व दैत्य आणि नाग, जे पाताळातील विविध भागांत राहतात, ते उपभोगतात. आणि पाताळाच्या खाली विष्णूंची तामसी मूर्ती वास करते.
शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः यो ऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर् देवदेवर्षिपूजितः
शेष नावाच्या, अनंत म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, सिद्ध, देव आणि ऋषी ज्यांची पूजा करतात, अशा त्या परमात्म्याचे गुण दैत्य आणि दानव सांगूही शकत नाहीत.
सहस्रशिरसा व्यक्तः स्वस्तिकामलभूषणः फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः
तो हजार डोक्यांनी प्रकट होतो, शुभ स्वस्तिक आणि कमळाने अलंकृत असतो, आणि त्याच्या फणांवरील हजारो रत्नांनी सर्व दिशांना प्रकाशमान करतो.
सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतो ऽसुरान् मदाघूर्णितनेत्रो ऽसौ यः सदैवैककुण्डलः
संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी तो सर्व असुरांना शक्तिहीन करतो; मदाने डोलणाऱ्या डोळ्यांनी आणि नेहमी एकच कुंडल घालून तो वावरतो.
किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निश्वेत इवाचलः नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः
तो किरीट आणि हार घालून, जणू काही अग्नीप्रमाणे उजळणारा शुभ्र पर्वतच भासतो; निळ्या वस्त्रात, गर्वाने फुललेला, आणि शुभ्र फणाने शोभलेला आहे.
साभ्रगङ्गाप्रपातो ऽसौ कैलासाद्रिर् इवोत्तमः लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुशलम् उत्तमम्
तो जलप्रपात आणि ढगांनी युक्त, उत्तम कैलास पर्वतासारखा दिसतो; त्याच्या हातात नांगर आणि उत्तम मुसळ असते.
उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः
तो स्वतःच्या तेजाने आणि वारुणीच्या रूपाने पूजला जातो; कल्पाच्या शेवटी त्याच्या तोंडांतून विषाच्या ज्वाळा प्रकट होतात.
संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम् स बिभ्रच्छिखरीभूतम् अशेषं क्षितिमण्डलम्
संक्रमणाचा स्वरूप असलेला रुद्र, प्रकट होऊन तीनही लोकांचा संहार करतो; तो संपूर्ण पृथ्वीला शिखरासारखी उचलून धरतो.
आस्ते पातालमूलस्थः शेषो ऽशेषसुरार्चितः तस्य वीर्यं प्रभावश् च स्वरूपं रूपम् एव च
शेष हा पाताळाच्या मुळाशी वास करतो, सर्व देव त्याची पूजा करतात; त्याची शक्ती, सामर्थ्य, खरे स्वरूप आणि प्रत्यक्ष रूप—
नहि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैर् अपि यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा
ते देवांनाही सांगता किंवा जाणता येत नाही; त्याच्या फणांवरील मण्यांच्या शिखांनी लाल झालेली ही संपूर्ण पृथ्वी त्याचा केवळ एक अंश आहे.
आस्ते कुसुममालेव कस् तद्वीर्यं वदिष्यति यदा विजृम्भते ऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः
तो जणू काही फुलांच्या हाराने सजलेला आहे—त्याचे सामर्थ्य कोण सांगू शकतो? अनंत जेव्हा अंग पसरतो, मदाने त्याचे डोळे डोलतात—
तदा चलति भूर् एषा साद्रितोयाधिकानना गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किंनरोरगवारणाः
तेव्हा ही पृथ्वी, पर्वत, पाणी आणि अरण्यांसह थरथरते; गंधर्व, अप्सरा, सिद्ध, किन्नर, नाग आणि हत्ती—
नान्तं गुणानां गच्छन्ति ततो ऽनन्तो ऽयम् अव्ययः यस्य नागवधूहस्तैर् लापितं हरिचन्दनम्
त्याच्या गुणांचा अंत कुणालाच गाठता येत नाही; म्हणून तो अनंत आणि अविनाशी आहे. नागकन्यांच्या हातांनी लावलेले हरिचंदन—
मुहुः श्वासानिलायस्तं याति दिक्पटवासताम् यम् आराध्य पुराणर्षिर् गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः
त्याच्या श्वासाच्या वार्याने वारंवार सुकते आणि सर्व दिशांना पसरते. त्याची भक्ती करून प्राचीन ऋषी गर्ग यांनी खरेखुरे तारे जाणले.
ज्ञातवान् सकलं चैव निमित्तपठितं फलम् तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही बिभर्ति सकलांल् लोकान् सदेवासुरमानुषान्
त्यांनी सर्व शकुनांच्या फळांचे ज्ञान मिळवले; या श्रेष्ठ नागाने आपल्या डोक्यावर पृथ्वी धारण केली आहे, आणि ती देव, असुर आणि माणसे असलेल्या सर्व लोकांना आधार देते.
ततश् चानन्तरं विप्रा नरका रौरवादयः पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ् शृणुध्वं द्विजोत्तमाः
यानंतर, विप्रांनो, रौरव वगैरे नरक येतात, ज्यात पापी पडतात; हे ऐका, द्विजश्रेष्ठांनो.
रौरवः शौकरो रोधस् तानो विशसनस् तथा महाज्वालस् तप्तकुड्यो महालोभो विमोहनः
रौरव, शूकर, रोध, तान, विशसन, महाज्वाळ, तप्तकुड्य, महालोभ आणि विमोहन — ही नरकांची नावे आहेत.
रुधिरान्धो वसातप्तः कृमीशः कृमिभोजनः असिपत्त्रवनं कृष्णो लालाभक्षश् च दारुणः
रुधिरांध, वसातप्त, कृमीश, कृमिभोजन, असिपत्रवन, कृष्ण, लाळाभक्षक आणि दारुण — हीही नरकांची नावे आहेत.