द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै
द्वीप आणि समुद्र दोन्ही सारखे आहेत, आणि पुढचा त्याच्या दुप्पट मोठा असतो. सर्व समुद्रातलं पाणी नेहमी सारखंच असतं.
न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा
त्यांच्यात कधीच काही कमी-जास्त होत नाही, जसं भांड्यातलं पाणी अग्नीच्या संपर्काने कधी उफाळून जात नाही.
तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तमाः अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च
चंद्र वाढतो किंवा कमी होतो तेव्हा, हे श्रेष्ठ ऋषींनो, समुद्रातील पाणी तितकेच वाढते किंवा कमी होते, कधीच जास्त किंवा कमी होत नाही.
उदयास्तमने त्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि च
चंद्राच्या उगवण्या आणि मावळण्याच्या वेळी, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात, पाण्याची पातळी शंभर पंधरा बोटांच्या मापाने बदलते.
अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां द्विजोत्तमाः भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम्
समुद्रातील पाण्याचा वाढ आणि घट स्पष्ट दिसून येतो, हे श्रेष्ठ द्विजांनो; त्या पुष्करद्वीपात अन्न आपोआप प्रकट होते.
भुञ्जन्ति षड्रसं विप्राः प्रजाः सर्वाः सदैव हि स्वादूदकस्य परितो दृश्यते लोकसंस्थितिः
तेथे सर्व लोक नेहमी सहा रस असलेले अन्न खातात, हे ब्राह्मणांनो, आणि गोड पाण्याच्या आजूबाजूला जगाचा वास दिसतो.
द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः
त्यापुढे सोन्याची भूमी आहे, ती दोनपट रुंद असून सर्व जीवांशिवाय आहे; त्यानंतर लोकालोक नावाचा पर्वत आहे, जो दहा हजार योजन विस्तारलेला आहे.
उच्छ्रयेणापि तावन्ति सहस्राण्य् आवलोहि सः ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम्
त्या पर्वताची उंचीही तितकीच हजारो योजनांची आहे, आणि त्या पर्वताभोवती सर्व बाजूंनी काळोख पसरलेला आहे.
तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम् पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी द्विजोत्तमाः
तो काळोख अंडाच्या कवचाने सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे; ही पृथ्वी, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पन्नास कोटी विस्ताराची आहे.
सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपा समहीधरा सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका आधारभूता जगतां सर्वेषां सा द्विजोत्तमाः
अंडाच्या कवचासह, द्वीप आणि पर्वतांसह, हीच पृथ्वी आहे, ती सर्व जगांची आधार आणि निर्माती, सर्व गुणांनी युक्त, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
विस्तार एष कथितः पृथिव्या मुनिसत्तमाः सप्ततिस् तु सहस्राणि तदुच्छ्रायो ऽपि कथ्यते
पृथ्वीचा विस्तार असा सांगितला, हे श्रेष्ठ ऋषींनो; आता तिची उंची, जी सत्तर हजार आहे, तीही सांगतो.
दशसाहस्रम् एकैकं पातालं मुनिसत्तमाः अतलं वितलं चैव नितलं सुतलं तथा
प्रत्येक पाताळ, हे श्रेष्ठ ऋषींनो, दहा हजार योजनांचे आहे: अतल, वितल, नितल आणि सुतल असे आहेत.
तलातलं रसातलं पातालं चापि सप्तमम् कृष्णा शुक्लारुणा पीता शर्करा शैलकाञ्चनी
तलातल, रसातल आणि सातवे पाताळ, तेथील माती काळी, पांढरी, लाल, पिवळी, गोट्यांची, खडकाची आणि सोन्याची आहे.
भूमयो यत्र विप्रेन्द्रा वरप्रासादशोभिताः तेषु दानवदैतेयजातयः शतशः स्थिताः
तेथे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, सुंदर राजवाड्यांनी सजलेली भूमी आहे, आणि त्या ठिकाणी शेकडो दानव आणि दैत्यांचे वंश राहतात.
नागानां च महाङ्गानां ज्ञातयश् च द्विजोत्तमाः स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः
महाकाय नागांचे नातेवाईकही, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, तेथे आहेत; नारद म्हणतो की पाताळ लोकही स्वर्गापेक्षा रम्य आहेत.
प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालेभ्यो गतो दिवम् आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः
त्याने स्वर्गलोकातील लोकांमध्ये सांगितले: 'पाताळातून स्वर्गात गेल्यावर तेथे तेजस्वी, आनंददायक रत्ने मिळतात.'
नागाभरणभूषाश् च पातालं केन तत्समम् दैत्यदानवकन्याभिर् इतश् चेतश् च शोभिते
नागांचे दागिने पाताळाला शोभा देतात; दैत्य आणि दानव कन्यांनी सजलेले ते पाताळ कुणीही समकक्ष करू शकत नाही.
पाताले कस्य न प्रीतिर् विमुक्तस्यापि जायते दिवार्करश्मयो यत्र प्रभास् तन्वन्ति नातपम्
पाताळात, मुक्त झालेल्यालाही आनंद का मिळू नये? तेथे सूर्य आणि चंद्राच्या किरणांनी प्रकाश मिळतो, पण उष्णता लागत नाही.
शशिनश् च न शीताय निशि द्योताय केवलम् भक्ष्यभोज्यमहापानमदमत्तैश् च भोगिभिः
रात्री चंद्र शीतलता देत नाही, फक्त प्रकाश देतो; आणि तेथे मद्यपी नाग भरपूर अन्न आणि पेयाचा आस्वाद घेतात.
यत्र न ज्ञायते कालो गतो ऽपि दनुजादिभिः वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः
तेथे दानव वगैरे लोकांना वेळ कसा गेला हे कळतही नाही; रम्य वन, नद्या, सरोवरे आणि कमळांनी भरलेली तळी आहेत.
पुंस्कोकिलादिलापाश् च मनोज्ञान्य् अम्बराणि च भूषणान्य् अतिरम्याणि गन्धाद्यं चानुलेपनम्
पुरुष कोकिळ आणि इतर पक्ष्यांचे गोड आवाज, सुंदर वस्त्रे आणि दागिने, तसेच मनमोहक सुवासिक उटणे—
वीणावेणुमृदङ्गानां निःस्वनाश् च सदा द्विजाः एतान्य् अन्यानि रम्याणि भाग्यभोग्यानि दानवैः
वीणा, बासरी आणि मृदंगाचे सतत ऐकू येणारे सूर, आणि अशीच आणखी कितीतरी सुखद गोष्टी, हे सर्व भाग्यवान दानवांना उपभोगायला मिळते.
दैत्योरगैश् च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः पातालानाम् अधश् चास्ते विष्णोर् या तामसी तनुः
हे सर्व दैत्य आणि नाग, जे पाताळातील विविध भागांत राहतात, ते उपभोगतात. आणि पाताळाच्या खाली विष्णूंची तामसी मूर्ती वास करते.
शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः यो ऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर् देवदेवर्षिपूजितः
शेष नावाच्या, अनंत म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, सिद्ध, देव आणि ऋषी ज्यांची पूजा करतात, अशा त्या परमात्म्याचे गुण दैत्य आणि दानव सांगूही शकत नाहीत.
सहस्रशिरसा व्यक्तः स्वस्तिकामलभूषणः फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः
तो हजार डोक्यांनी प्रकट होतो, शुभ स्वस्तिक आणि कमळाने अलंकृत असतो, आणि त्याच्या फणांवरील हजारो रत्नांनी सर्व दिशांना प्रकाशमान करतो.
सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतो ऽसुरान् मदाघूर्णितनेत्रो ऽसौ यः सदैवैककुण्डलः
संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी तो सर्व असुरांना शक्तिहीन करतो; मदाने डोलणाऱ्या डोळ्यांनी आणि नेहमी एकच कुंडल घालून तो वावरतो.
किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निश्वेत इवाचलः नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः
तो किरीट आणि हार घालून, जणू काही अग्नीप्रमाणे उजळणारा शुभ्र पर्वतच भासतो; निळ्या वस्त्रात, गर्वाने फुललेला, आणि शुभ्र फणाने शोभलेला आहे.
साभ्रगङ्गाप्रपातो ऽसौ कैलासाद्रिर् इवोत्तमः लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुशलम् उत्तमम्
तो जलप्रपात आणि ढगांनी युक्त, उत्तम कैलास पर्वतासारखा दिसतो; त्याच्या हातात नांगर आणि उत्तम मुसळ असते.
उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः
तो स्वतःच्या तेजाने आणि वारुणीच्या रूपाने पूजला जातो; कल्पाच्या शेवटी त्याच्या तोंडांतून विषाच्या ज्वाळा प्रकट होतात.
संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम् स बिभ्रच्छिखरीभूतम् अशेषं क्षितिमण्डलम्
संक्रमणाचा स्वरूप असलेला रुद्र, प्रकट होऊन तीनही लोकांचा संहार करतो; तो संपूर्ण पृथ्वीला शिखरासारखी उचलून धरतो.