मत्स्योदके यथा तद्वद् अन्यत्वम् उपलभ्यते एवम् एव च गन्तव्यं नानात्वैकत्वम् एतयोः
पाण्यातील मासा जसा वेगळा दिसतो, तसा या दोघांतही वेगळेपण जाणवते. पण या दोघांचे एकत्व आणि वेगळेपण असेच समजावे.
एतावन् मोक्ष इत्य् उक्तो ज्ञानविज्ञानसंज्ञितः पञ्चविंशतिकस्याशु यो ऽयं देहे प्रवर्तते
इथपर्यंतच मुक्ती आहे असे सांगितले जाते, जी ज्ञान आणि अनुभूती म्हणून ओळखली जाते; पंचवीसाव्याच्या देहात जे लवकर घडते ते हेच आहे.
एष मोक्षयितव्यैति प्राहुर् अव्यक्तगोचरात् सो ऽयम् एवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः
हेच मुक्त करावयाचे आहे, असे ज्ञानी सांगतात, जे अव्यक्ताच्या पलीकडे आहे; ह्याच मार्गानेच मुक्ती मिळते, दुसरा कोणताही मार्ग नाही, हा निश्चित निर्णय आहे.
परश् च परधर्मा च भवत्य् एव समेत्य वै विशुद्धधर्मा शुद्धेन नाशुद्धेन च बुद्धिमान्
परम आणि परधर्म एकत्र येतात; शुद्ध धर्म शुद्धाशी आणि अशुद्ध धर्म अशुद्धाशीच मिळतो, ज्ञानी माणूस हे जाणतो.
विमुक्तधर्मा बुद्धेन समेत्य पुरुषर्षभ वियोगधर्मिणा चैव विमुक्तात्मा भवत्य् अथ
धर्मातून मुक्त झालेला, जागृत झालेल्याशी एकत्र येतो, हे पुरुषश्रेष्ठा, आणि वेगळेपणाने आत्मा मुक्त होतो.
विमोक्षिणा विमोक्षश् च समेत्येह तथा भवेत् शुचिकर्मा शुचिश् चैव भवत्य् अमितबुद्धिमान्
मुक्त करणारा आणि मुक्ती एकत्र आल्यावर येथे तसेच घडते; शुद्ध कर्म करणारा आणि शुद्ध मनाचा माणूस अमाप समज मिळवतो.
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै स्वतन्त्रश् च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वम् अवाप्यते
शुद्ध आत्मा, शुद्ध आत्म्याशी एकत्र आल्यावर प्रकट होतो; तसाच एकटा आत्मा, एकट्याशी एकत्र आल्यावर, आणि स्वतंत्र आत्मा स्वतंत्राशी एकत्र आल्यावर खरी स्वातंत्र्य मिळवतो.
एतावद् एतत् कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम् अमत्सरस् त्वं प्रतिगृह्य बुद्ध्या सनातनं ब्रह्म विशुद्धम् आद्यम्
हे खरे ज्ञान मी तुला सांगितले, हे महराजा; तू हे द्वेषरहितपणे, समजून, सनातन, शुद्ध आणि आद्य ब्रह्म असेच स्वीकार.
तद् वेदनिष्ठस्य जनस्य राजन् प्रदेयम् एतत् परमं त्वया भवेत् विधित्समानाय निबोधकारकं प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम्
हे श्रेष्ठ ज्ञान, वेदात निष्ठा असलेल्या माणसाला द्यावे, राजन; ज्याला जाणून घ्यायचे आहे, जागृतीसाठी, आणि जो भक्तीने शिकू इच्छितो त्याला शिकवावे.
न देयम् एतच् च यथानृतात्मने शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये न पण्डितज्ञानपरोपतापिने देयं तथा शिष्यविबोधनाय
हे ज्ञान खोट्या स्वभावाच्या, कपटी, नपुंसक, वाकड्या बुद्धीच्या किंवा विद्वान असूनही ज्ञानाचा दुरुपयोग करणाऱ्याला देऊ नये; हे फक्त योग्य शिष्याला शिकवण्यासाठीच द्यावे.
श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद् विरताय नित्यम् विशुद्धयोगाय बुधाय चैव कृपावते ऽथ क्षमिणे हिताय
श्रद्धायुक्त, गुणी, नेहमी दुसऱ्याची निंदा न करणारा, शुद्ध योगात रमणारा, ज्ञानी, दयाळू, क्षमाशील आणि हित साधणाऱ्याला हे द्यावे.
विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय विनीतवेशाय नहैतुकात्मने सदैव गुह्यं त्व् इदम् एव देयम्
एकांतशील, नियमप्रिय, वाद टाळणारा, विद्वान, नम्र वर्तन असलेला आणि हेतुरहित अशा व्यक्तीलाच हे गुप्त ज्ञान नेहमी द्यावे.
एतैर् गुणैर् हीनतमे न देयम् एतत् परं ब्रह्म विशुद्धम् आहुः न श्रेयसे योक्ष्यति तादृशे कृतं धर्मप्रवक्तारम् अपात्रदानात्
या गुणांचा अभाव असलेल्या व्यक्तीस हे श्रेष्ठ, शुद्ध ब्रह्म देऊ नये; कारण असा माणूस श्रेष्ठ कल्याण मिळवू शकत नाही, आणि अयोग्याला धर्म शिकवणाऱ्याला दोष लागतो.
पृथ्वीम् इमां वा यदि रत्नपूर्णां दद्याद् अदेयं त्व् इदम् अव्रताय जितेन्द्रियाय प्रयताय देयं देयं परं तत्त्वविदे नरेन्द्र
ही पृथ्वी रत्नांनी भरलेली असली तरी, व्रत नसलेल्या माणसाला हे देऊ नये; ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत, जो प्रयत्नशील आहे आणि जो श्रेष्ठ तत्त्व जाणतो, राजन, त्यालाच हे द्यावे.
कराल मा ते भयम् अस्ति किंचिद् एतच् छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य यथावद् उक्तं परमं पवित्रं विशोकम् अत्यन्तम् अनादिमध्यम्
कराळा, तुला काहीही भीती बाळगू नकोस; आज तू हे श्रेष्ठ ब्रह्म ऐकलेस, जसे सांगितले तसे—सर्वात पवित्र, दुःखरहित, अनंत, अनादि आणि मध्यरहित.
अगाधम् एतद् अजरामरं च निरामयं वीतभयं शिवं च समीक्ष्य मोहं परवादसंज्ञम् एतस्य तत्त्वार्थम् इमं विदित्वा
हे अगम्य, अजरा, अमर, रोगरहित, निर्भय आणि मंगल आहे; याचा खरा अर्थ समजून, मोह हे फक्त दुसऱ्यांचे बोल आहे असे पाहावे.
अवाप्तम् एतद् धि पुरा सनातनाद् धिरण्यगर्भाद् धि ततो नराधिप प्रसाद्य यत्नेन तम् उग्रतेजसं सनातनं ब्रह्म यथा त्वयैतत्
हे ज्ञान फार पूर्वीपासूनच सनातन हिरण्यगर्भाकडून मिळवले गेले होते. मग, राजन, तू मोठ्या प्रयत्नाने आणि त्यांना प्रसन्न करून, त्या प्रचंड तेजस्वी, सनातन ब्रह्माला अशा प्रकारे प्राप्त केलेस.
पृष्टस् त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र तथा मयेदं त्वयि नोक्तम् अन्यत् यथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्
राजन, तू जसा विचारलास तसा मी तुला सांगितले. मी काहीही वेगळे बोललो नाही. जसे हे ब्रह्मज्ञान मला मिळाले, मुक्तीच्या मार्गावर चालणाऱ्यांसाठी जे श्रेष्ठ आहे, तसेच मी तुला सांगितले.
एतद् उक्तं परं ब्रह्म यस्मान् नावर्तते पुनः पञ्चविंशं मुनिश्रेष्ठा वसिष्ठेन यथा पुरा
हे सर्वोच्च ब्रह्म मी सांगितले, ज्यातून पुन्हा परत येणे नाही. हेच पूर्वी श्रेष्ठ ऋषी वसिष्ठ यांनी सांगितले होते.
पुनरावृत्तिम् आप्नोति परमं ज्ञानम् अव्ययम् नाति बुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानो ऽजरामरम्
जो हा अविनाशी आणि श्रेष्ठ ज्ञान खऱ्या अर्थाने समजत नाही, तो पुन्हा जन्माला येतो. पण जो हे खरीखुरी समजतो, तो कधीही म्हातारा होत नाही, अमर होतो.
एतन् निःश्रेयसकरं ज्ञानं भोः परमं मया कथितं तत्त्वतो विप्राः श्रुत्वा देवर्षितो द्विजाः
हे सर्वोच्च आणि कल्याणकारी ज्ञान मी तुम्हाला सांगितले. हे ऐकून, ब्राह्मणांनो, तुम्ही देवर्षींच्या कृपेने पावन झाले आहात.
हिरण्यगर्भाद् ऋषिणा वसिष्ठेन समाहृतम् वसिष्ठाद् ऋषिशार्दूलो नारदो ऽवाप्तवान् इदम्
हे ज्ञान वसिष्ठ ऋषींनी हिरण्यगर्भाकडून मिळवले. त्या वसिष्ठ ऋषींपासून, ऋषीमध्ये वाघ असलेल्या नारदांनी हे प्राप्त केले.
नारदाद् विदितं मह्यम् एतद् उक्तं सनातनम् मा शुचध्वं मुनिश्रेष्ठाः श्रुत्वैतत् परमं पदम्
हे सनातन ज्ञान मला नारदांकडून समजले. म्हणून, श्रेष्ठ ऋषींनो, हे सर्वोच्च पद ऐकून दुःखी होऊ नका.
येन क्षराक्षरे भिन्ने न भयं तस्य विद्यते विद्यते तु भयं यस्य यो नैनं वेत्ति तत्त्वतः
जो नाशवान आणि अविनाशी यातला फरक जाणतो, त्याला कधीच भीती राहत नाही. पण जो हे खऱ्या अर्थाने जाणत नाही, त्याला मात्र भीती असते.
अविज्ञानाच् च मूढात्मा पुनः पुनर् उपद्रवान् प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्य् उपाश्नुते
अज्ञानामुळे, मूढ आत्मा पुन्हा पुन्हा दुःखांना सामोरा जातो आणि मृत्यूनंतर हजारो जन्म भोगतो.
देवलोकं तथा तिर्यङ् मानुष्यम् अपि चाश्नुते यदि वा मुच्यते वापि तस्माद् अज्ञानसागरात्
तो देवांचे लोक, पशूंचे लोक आणि माणसांचे लोकही प्राप्त करतो; किंवा कदाचित तो अज्ञानाच्या समुद्रातून मुक्तही होतो.
अज्ञानसागरे घोरे ह्य् अव्यक्तागाध उच्यते अहन्य् अहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भो द्विजाः
अज्ञानाचा हा भयंकर समुद्र अगम्य आणि अप्रकट असा म्हणतात. ब्राह्मणांनो, रोज रोज सर्व जीव त्यात बुडतात.
तस्माद् अगाधाद् अव्यक्ताद् उपक्षीणात् सनातनात् तस्माद् यूयं विरजस्का वितमस्काश् च भो द्विजाः
म्हणून, ब्राह्मणांनो, तुम्ही त्या अगम्य, अप्रकट आणि सनातन अवस्थेतून बाहेर पडून निर्मळ आणि निष्कलंक झाला आहात.
एवं मया मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् कथितं परमं मोक्षं यं ज्ञात्वा न निवर्तते
म्हणून, श्रेष्ठ ऋषींनो, मी तुम्हाला सर्वात सार्थक आणि अत्यंत आवश्यक असे मुक्तीचे ज्ञान सांगितले, जे समजल्यावर पुन्हा जन्म नाही.
न नास्तिकाय दातव्यं नाभक्ताय कदाचन न दुष्टमतये विप्रा न श्रद्धाविमुखाय च
हे ज्ञान कधीही नास्तिकाला, भक्तिरहिताला, वाईट मनाच्या माणसाला किंवा श्रद्धाहीनाला देऊ नये, ब्राह्मणांनो.