सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया
या काळात मी या सहवासात राहणार नाही, कारण फसवणूक झाली आहे; कारण मी या बदलत्या, पण स्वतः न बदलणाऱ्या प्रकृतीने फसवला गेलो.
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः
ही दुसऱ्याची चूक नाही; ही माझीच चूक आहे, कारण मी इथे आसक्त झालो आणि परमात्म्यापासून दूर गेलो.
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः
मग या देहात अनेक रूपांनी असणारा, मूर्त असूनही अमूर्त, आणि मूळतः अमूर्त असणारा, 'माझं' या भावनेने पूर्णपणे व्यापला जातो.
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च
स्वभावामुळे, त्याच्याच जोरावर, या विविध जन्मांत, जरी मूळतः काहीही आपलं नाही असं असलं तरी, 'माझं' या भावनेमुळे तो प्रत्येक ठिकाणी बदलतो.
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया
जन्मोन्मुख अवस्थेत, जेव्हा मनाची जाणीव हरवते, तेव्हा मी कधीही अहंकारातून समता निर्माण केलेली नाही; ती माझ्याकडून घडलेली नाही.
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः
स्वतःला अनेक रूपांत करून, तो पुन्हा मला एकत्र करतो; आता मी जागा झालो आहे—माझेपणा आणि अहंकार या दोन्हींपासून मुक्त.
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्
हा नेहमी चिकटून राहणारा 'माझं' भाव, जो मनातून आणि अहंकारातून निर्माण झालेला आहे, मी सोडून देईन आणि रोगरहित अवस्थेत शरण जाईन.
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह
या अवस्थेमुळेच मला समता मिळेल, त्या अज्ञान अवस्थेमुळे नाही; माझं कल्याण याच्याबरोबर आहे, त्या एकट्याबरोबर कधीच नाही.
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम्
अशा प्रकारे, सर्वोच्च ज्ञानामुळे पंचविंश (पंचविसावा तत्त्व) नाशरहित अवस्थेला पोहोचतो, क्षणभंगुर सोडून रोगरहितपणा प्राप्त करतो.
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल
अव्यक्त, ज्याच्यात प्रकट गुण आहेत, तो गुणयुक्त आणि निर्गुण दोन्ही आहे; प्रथम निर्गुण पाहिल्यावर, तो तसाच होतो, हे मैथिल.
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात्
नाशरहित आणि नाशवान याबद्दल मी तुला उदाहरण म्हणून सांगितलं, जसं शास्त्रात दाखवलं आहे आणि ज्ञानाने युक्त मी येथे सांगितलं.
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम्
आता मी तुला पुन्हा स्पष्ट, शंका नसलेलं, सूक्ष्म, शुद्ध आणि निर्मळ असं सांगतो; ते जसं ऐकलं आहे तसं तू ऐक.
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत्
सांख्ययोग मी तुला दोन शास्त्रांच्या दाखल्याने सांगितला; जे काही सांख्यशास्त्रात सांगितलं आहे, तेच योगदृष्टीनेही आहे.
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया
जागृतीकडे नेणारं ज्ञान, हे राजन, तिथे स्पष्टपणे सांगितलं आहे, शिष्यांच्या हितासाठी, आणि तेच सांख्यांचं मुख्य उद्दिष्ट आहे.
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम्
म्हणूनच हे शास्त्र विद्वान लोक 'महान' म्हणतात; आणि या ग्रंथात योगांची क्रमवार मांडणी पुन्हा केली आहे.
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम्
पंचविसाव्या तत्त्वापलीकडे, श्रेष्ठ तत्त्व शिकवलं जातं, हे नराधिपा; आणि सांख्यांचं श्रेष्ठ तत्त्व योग्य प्रकारे सांगितलं आहे.
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम्
जे जागृत, अजागृत आणि खऱ्या अर्थाने जागृत होतं, त्याला योगशास्त्रात 'जागृती' असंच म्हणतात.
अप्रबुद्धम् अथाव्यक्तम् इमं गुणनिधिं सदा गुणानां धार्यतां तत्त्वं सृजत्य् आक्षिपते तथा
जे अजागृत आणि अव्यक्त आहे, हे गुणांचा खजिना नेहमी गुणांचं सार टिकवतो, निर्माण करतो आणि पुन्हा त्यांना आपल्यात घेतो.
अजो हि क्रीडया भूप विक्रियां प्राप्त इत्य् उत आत्मानं बहुधा कृत्वा नानेव प्रतिचक्षते
जो अजन्मा आहे, राजन, त्याच्यात खेळासारखी बदल घडते असं म्हणतात; स्वतःला अनेक रूपांत करून, तो जणू अनेक आहे असं सांगितलं जातं.
एतद् एवं विकुर्वाणो बुध्यमानो न बुध्यते गुणान् आचरते ह्य् एष सृजत्य् आक्षिपते तथा
अशा प्रकारे वागताना, जागृत होत असूनही तो पूर्णपणे जागृत होत नाही; तो गुणांमध्ये वावरतो, निर्माण करतो आणि पुन्हा आपल्यात घेतो.
अव्यक्तबोधनाच् चैव बुध्यमानं वदन्त्य् अपि न त्व् एवं बुध्यते ऽव्यक्तं सगुणं तात निर्गुणम्
अव्यक्ताच्या ओळखीमुळे लोक त्याला जागृत म्हणतात, पण खरं पाहिलं तर अव्यक्त कधीच जागृत होत नाही. हे तात, अव्यक्त हे गुणांनी युक्त असतं, पण निर्गुण तसं नसतं.
कदाचित् त्व् एव खल्व् एतत् तद् आहुः प्रतिबुद्धकम् बुध्यते यदि चाव्यक्तम् एतद् वै पञ्चविंशकम्
कधी कधी लोक म्हणतात की हेच जागृत होतं; जर अव्यक्त जागृत झालं, तर ते पंचविंशतत्त्व आहे.
बुध्यमानो भवत्य् एष ममात्मक इति श्रुतः अन्योन्यप्रतिबुद्धेन वदन्त्य् अव्यक्तम् अच्युतम्
जागृती झाल्यावर 'हा माझा आत्मा आहे' असं ऐकलं जातं; एकमेकांच्या जागृतीमुळे लोक अव्यक्त, अचल असं म्हणतात.
अव्यक्तबोधनाच् चैव बुध्यमानं वदन्त्य् उत पञ्चविंशं महात्मानं न चासाव् अपि बुध्यते
अव्यक्ताच्या ओळखीमुळे लोक त्याला जागृत म्हणतात; पण पंचविंश, म्हणजे महान आत्मा, तोसुद्धा खऱ्या अर्थाने जागृत होत नाही.
षड्विंशं विमलं बुद्धम् अप्रमेयं सनातनम् सततं पञ्चविंशं तु चतुर्विंशं विबुध्यते
षड्विंश हे निर्मळ, जागृत, मोजता न येणारे आणि सनातन आहे; नेहमी पंचविंश हे चतुर्विंशाला जागृत करतं.
दृश्यादृश्ये ह्य् अनुगततत्स्वभावे महाद्युते अव्यक्तं चैव तद् ब्रह्म बुध्यते तात केवलम्
दृश्य आणि अदृश्य या दोन्हीमध्ये, त्यांच्या स्वभावानुसार, हे तेजस्वी तात, अव्यक्तच ते ब्रह्म आहे, आणि तेच एकमेव सत्य म्हणून ओळखलं जातं.
पञ्चविंशं चतुर्विंशम् आत्मानम् अनुपश्यति बुध्यमानो यदात्मानम् अन्यो ऽहम् इति मन्यते
पंचविंश हे चतुर्विंशाला आपला आत्मा समजतो; आणि जागृती झाल्यावर 'मी वेगळा आहे' असं तो मनाशी ठरवतो.
तदा प्रकृतिमान् एष भवत्य् अव्यक्तलोचनः बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाम् अमलां यथा
तेव्हा हा प्रकृतिसंपन्न, अव्यक्ताला डोळा मानणारा, जागृतीने परम, शुद्ध आणि निर्मळ बुद्धी प्राप्त करतो.
षड्विंशं राजशार्दूल तदा बुद्धः कृतो व्रजेत् ततस् त्यजति सो ऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम्
षड्विंश जागृत झाला की, राजसिंहा, तो निघून जातो; मग तो सृष्टी आणि प्रलयाच्या धर्म असलेल्या अव्यक्ताला सोडतो.
निर्गुणां प्रकृतिं वेद गुणयुक्ताम् अचेतनाम् ततः केवलधर्मासौ भवत्य् अव्यक्तदर्शनात्
तो निर्गुण, पण गुणांनी युक्त आणि जड अशा प्रकृतीला ओळखतो; मग अव्यक्ताचं दर्शन घेतल्यावर तो केवळ आपल्या स्वतःच्या स्वरूपात राहतो.