यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत्
पण जेव्हा तो प्रकृतीने उत्पन्न झालेल्या गुणांच्या जाळ्याला टाळतो आणि परमात्म्याला पाहतो, तेव्हा अशा पाहणाऱ्याने पुन्हा गुंतागुंत निर्माण केली का?
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम्
मी, जो काळाच्या प्रवाहात बुडालो आहे, मी काय केलं? जसं मासा आपल्या ज्ञानाने पाण्याचा पाठपुरावा करतो,
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह
तसाच मीही, मोहामुळे, एकामागून एक, माणसामागून माणूस, पाण्याच्या ओळखीप्रमाणे इथे पाठपुरावा केला.
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम्
मासा अज्ञानामुळे दुसरं पाणी वेगळं मानत नाही; तसंच, मीही अज्ञानामुळे स्वतःला किंवा दुसऱ्याला ओळखत नाही.
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम्
अरेरे, माझ्या चुकीच्या बुद्धीला! मी बुडालो आणि पुन्हा मोहामुळे एकामागून एक, माणसामागून माणूस, पाठपुरावा केला.
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम्
हा सोबती माझ्यासोबत नाश अनुभवतो; समत्व आणि एकत्व प्राप्त झाल्यावर, तो जसा आहे, तसाच मीही आहे.
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा
इथे मला समता दिसते; मी खरोखर याच्यासारखा आहे. हा स्पष्टपणे निर्मळ आहे; मीही तसाच आहे.
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम्
मी अज्ञान आणि मोहामुळे अज्ञानाने वागलो; संगती आणि अतिसंगतीमुळे मी या अवस्थेत एवढा काळ राहिलो.
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे
अशा प्रकारे, वश झाल्यामुळे मी हा काळ जातोय हे समजलो नाही. श्रेष्ठ, कनिष्ठ आणि मध्यम अवस्थांपासून मी कसा सुटू?
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव
समान मायेने इथे सहवास कसा करु? मी अजूनही अज्ञानात आहे; आता इथे स्थिर हो.
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया
या काळात मी या सहवासात राहणार नाही, कारण फसवणूक झाली आहे; कारण मी या बदलत्या, पण स्वतः न बदलणाऱ्या प्रकृतीने फसवला गेलो.
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः
ही दुसऱ्याची चूक नाही; ही माझीच चूक आहे, कारण मी इथे आसक्त झालो आणि परमात्म्यापासून दूर गेलो.
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः
मग या देहात अनेक रूपांनी असणारा, मूर्त असूनही अमूर्त, आणि मूळतः अमूर्त असणारा, 'माझं' या भावनेने पूर्णपणे व्यापला जातो.
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च
स्वभावामुळे, त्याच्याच जोरावर, या विविध जन्मांत, जरी मूळतः काहीही आपलं नाही असं असलं तरी, 'माझं' या भावनेमुळे तो प्रत्येक ठिकाणी बदलतो.
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया
जन्मोन्मुख अवस्थेत, जेव्हा मनाची जाणीव हरवते, तेव्हा मी कधीही अहंकारातून समता निर्माण केलेली नाही; ती माझ्याकडून घडलेली नाही.
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः
स्वतःला अनेक रूपांत करून, तो पुन्हा मला एकत्र करतो; आता मी जागा झालो आहे—माझेपणा आणि अहंकार या दोन्हींपासून मुक्त.
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्
हा नेहमी चिकटून राहणारा 'माझं' भाव, जो मनातून आणि अहंकारातून निर्माण झालेला आहे, मी सोडून देईन आणि रोगरहित अवस्थेत शरण जाईन.
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह
या अवस्थेमुळेच मला समता मिळेल, त्या अज्ञान अवस्थेमुळे नाही; माझं कल्याण याच्याबरोबर आहे, त्या एकट्याबरोबर कधीच नाही.
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम्
अशा प्रकारे, सर्वोच्च ज्ञानामुळे पंचविंश (पंचविसावा तत्त्व) नाशरहित अवस्थेला पोहोचतो, क्षणभंगुर सोडून रोगरहितपणा प्राप्त करतो.
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल
अव्यक्त, ज्याच्यात प्रकट गुण आहेत, तो गुणयुक्त आणि निर्गुण दोन्ही आहे; प्रथम निर्गुण पाहिल्यावर, तो तसाच होतो, हे मैथिल.
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात्
नाशरहित आणि नाशवान याबद्दल मी तुला उदाहरण म्हणून सांगितलं, जसं शास्त्रात दाखवलं आहे आणि ज्ञानाने युक्त मी येथे सांगितलं.
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम्
आता मी तुला पुन्हा स्पष्ट, शंका नसलेलं, सूक्ष्म, शुद्ध आणि निर्मळ असं सांगतो; ते जसं ऐकलं आहे तसं तू ऐक.
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत्
सांख्ययोग मी तुला दोन शास्त्रांच्या दाखल्याने सांगितला; जे काही सांख्यशास्त्रात सांगितलं आहे, तेच योगदृष्टीनेही आहे.
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया
जागृतीकडे नेणारं ज्ञान, हे राजन, तिथे स्पष्टपणे सांगितलं आहे, शिष्यांच्या हितासाठी, आणि तेच सांख्यांचं मुख्य उद्दिष्ट आहे.
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम्
म्हणूनच हे शास्त्र विद्वान लोक 'महान' म्हणतात; आणि या ग्रंथात योगांची क्रमवार मांडणी पुन्हा केली आहे.
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम्
पंचविसाव्या तत्त्वापलीकडे, श्रेष्ठ तत्त्व शिकवलं जातं, हे नराधिपा; आणि सांख्यांचं श्रेष्ठ तत्त्व योग्य प्रकारे सांगितलं आहे.
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम्
जे जागृत, अजागृत आणि खऱ्या अर्थाने जागृत होतं, त्याला योगशास्त्रात 'जागृती' असंच म्हणतात.
अप्रबुद्धम् अथाव्यक्तम् इमं गुणनिधिं सदा गुणानां धार्यतां तत्त्वं सृजत्य् आक्षिपते तथा
जे अजागृत आणि अव्यक्त आहे, हे गुणांचा खजिना नेहमी गुणांचं सार टिकवतो, निर्माण करतो आणि पुन्हा त्यांना आपल्यात घेतो.
अजो हि क्रीडया भूप विक्रियां प्राप्त इत्य् उत आत्मानं बहुधा कृत्वा नानेव प्रतिचक्षते
जो अजन्मा आहे, राजन, त्याच्यात खेळासारखी बदल घडते असं म्हणतात; स्वतःला अनेक रूपांत करून, तो जणू अनेक आहे असं सांगितलं जातं.
एतद् एवं विकुर्वाणो बुध्यमानो न बुध्यते गुणान् आचरते ह्य् एष सृजत्य् आक्षिपते तथा
अशा प्रकारे वागताना, जागृत होत असूनही तो पूर्णपणे जागृत होत नाही; तो गुणांमध्ये वावरतो, निर्माण करतो आणि पुन्हा आपल्यात घेतो.