अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः
हे दोन्ही अनादी आणि अनंत प्रभू मानले जातात; ज्ञानाचा विचार करणाऱ्यांनी या दोघांना तत्त्व असं नाव दिलं आहे.
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः
सृष्टी आणि प्रलयाचा स्वभाव असल्यामुळे अप्रकट हे अविनाशी म्हणतात; ते गुणांच्या निर्मितीसाठी पुन्हा पुन्हा रूप बदलतं.
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम्
महत्तत्त्वापासून सुरू होणारे गुण एकमेकांतून निर्माण होतात; हेच आधारस्थान, क्षेत्र असं म्हणतात आणि ते पंचविंश तत्त्व आहे.
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते
जे अंतरंग गुणांचं जाळं आहे, ते प्रकट आत्म्यात एकत्र होतं; आणि तेच गुणांसह पंचविंश तत्त्वात विलीन होतं.
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते
गुण गुणांमध्ये विलीन होतात; तेव्हा फक्त मूळ प्रकृतीच उरते. आणि क्षेत्रज्ञही तितक्याच प्रमाणात त्या प्रकृतीकडे ओढला जातो.
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात्
जेव्हा गुणरूप प्रकृती अक्षयाला पोहोचते, तेव्हा देहातील गुणांच्या बदलामुळे खरोखर निर्गुणत्व प्राप्त होते.
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
अगदी त्याचप्रमाणे, क्षेत्रज्ञान संपल्यावर क्षेत्रज्ञही आपल्या स्वभावाने निर्गुण होतो — असे आम्ही ऐकले आहे.
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः
हा क्षेत्रज्ञ गुणांनी युक्त असताना नश्वर होतो; पण जेव्हा तो मूळ प्रकृतीला ओळखतो, तेव्हा तो स्वतःचे निर्गुणत्वही ओळखतो.
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान्
म्हणून प्रकृतीचा त्याग केल्यावर तो शुद्ध होतो; आणि जेव्हा बुद्धिमान जाणतो, 'मी वेगळा आहे, हे वेगळं आहे',
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते
तेव्हा तो अढळ शांतता मिळवतो आणि मिश्रणात पडत नाही. राजन, स्वभावाने हा दुसऱ्याबरोबर मिसळलेला दिसतो.
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत्
पण जेव्हा तो प्रकृतीने उत्पन्न झालेल्या गुणांच्या जाळ्याला टाळतो आणि परमात्म्याला पाहतो, तेव्हा अशा पाहणाऱ्याने पुन्हा गुंतागुंत निर्माण केली का?
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम्
मी, जो काळाच्या प्रवाहात बुडालो आहे, मी काय केलं? जसं मासा आपल्या ज्ञानाने पाण्याचा पाठपुरावा करतो,
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह
तसाच मीही, मोहामुळे, एकामागून एक, माणसामागून माणूस, पाण्याच्या ओळखीप्रमाणे इथे पाठपुरावा केला.
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम्
मासा अज्ञानामुळे दुसरं पाणी वेगळं मानत नाही; तसंच, मीही अज्ञानामुळे स्वतःला किंवा दुसऱ्याला ओळखत नाही.
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम्
अरेरे, माझ्या चुकीच्या बुद्धीला! मी बुडालो आणि पुन्हा मोहामुळे एकामागून एक, माणसामागून माणूस, पाठपुरावा केला.
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम्
हा सोबती माझ्यासोबत नाश अनुभवतो; समत्व आणि एकत्व प्राप्त झाल्यावर, तो जसा आहे, तसाच मीही आहे.
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा
इथे मला समता दिसते; मी खरोखर याच्यासारखा आहे. हा स्पष्टपणे निर्मळ आहे; मीही तसाच आहे.
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम्
मी अज्ञान आणि मोहामुळे अज्ञानाने वागलो; संगती आणि अतिसंगतीमुळे मी या अवस्थेत एवढा काळ राहिलो.
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे
अशा प्रकारे, वश झाल्यामुळे मी हा काळ जातोय हे समजलो नाही. श्रेष्ठ, कनिष्ठ आणि मध्यम अवस्थांपासून मी कसा सुटू?
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव
समान मायेने इथे सहवास कसा करु? मी अजूनही अज्ञानात आहे; आता इथे स्थिर हो.
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया
या काळात मी या सहवासात राहणार नाही, कारण फसवणूक झाली आहे; कारण मी या बदलत्या, पण स्वतः न बदलणाऱ्या प्रकृतीने फसवला गेलो.
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः
ही दुसऱ्याची चूक नाही; ही माझीच चूक आहे, कारण मी इथे आसक्त झालो आणि परमात्म्यापासून दूर गेलो.
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः
मग या देहात अनेक रूपांनी असणारा, मूर्त असूनही अमूर्त, आणि मूळतः अमूर्त असणारा, 'माझं' या भावनेने पूर्णपणे व्यापला जातो.
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च
स्वभावामुळे, त्याच्याच जोरावर, या विविध जन्मांत, जरी मूळतः काहीही आपलं नाही असं असलं तरी, 'माझं' या भावनेमुळे तो प्रत्येक ठिकाणी बदलतो.
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया
जन्मोन्मुख अवस्थेत, जेव्हा मनाची जाणीव हरवते, तेव्हा मी कधीही अहंकारातून समता निर्माण केलेली नाही; ती माझ्याकडून घडलेली नाही.
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः
स्वतःला अनेक रूपांत करून, तो पुन्हा मला एकत्र करतो; आता मी जागा झालो आहे—माझेपणा आणि अहंकार या दोन्हींपासून मुक्त.
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्
हा नेहमी चिकटून राहणारा 'माझं' भाव, जो मनातून आणि अहंकारातून निर्माण झालेला आहे, मी सोडून देईन आणि रोगरहित अवस्थेत शरण जाईन.
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह
या अवस्थेमुळेच मला समता मिळेल, त्या अज्ञान अवस्थेमुळे नाही; माझं कल्याण याच्याबरोबर आहे, त्या एकट्याबरोबर कधीच नाही.
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम्
अशा प्रकारे, सर्वोच्च ज्ञानामुळे पंचविंश (पंचविसावा तत्त्व) नाशरहित अवस्थेला पोहोचतो, क्षणभंगुर सोडून रोगरहितपणा प्राप्त करतो.
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल
अव्यक्त, ज्याच्यात प्रकट गुण आहेत, तो गुणयुक्त आणि निर्गुण दोन्ही आहे; प्रथम निर्गुण पाहिल्यावर, तो तसाच होतो, हे मैथिल.