आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा
सर्व गुण नैसर्गिक क्रमाने निर्माण होतात आणि उलट क्रमाने लय पावतात. गुण नेहमी गुणांतच विलीन होतात, जसे समुद्राच्या लाटांप्रमाणे.
सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि
राजन, सृष्टी आणि प्रलय असेच घडतात—प्रलयाच्या वेळी प्रकृती एकरूप होते आणि सृष्टीच्या वेळी ती अनेक रूपे धारण करते.
एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम्
राजेंद्र, ज्ञानाचे जाणकार हे देखील समजतात की, अव्यक्त हेच सर्वांचे अधिष्ठान आहे; हे त्याचेच उदाहरण आहे.
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्
प्रकृतीला एकत्व आणि अनेकत्व असे दोन्ही रूपे असतात; प्रलयाच्या वेळी एकत्व असते आणि सृष्टीच्या वेळी अनेकत्व असते.
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति
अनेक रूपे असलेला आत्मा, सृजनशील प्रकृती निर्माण करतो; आणि त्या क्षेत्रावर, महान आत्मा, म्हणजे पंचविंशात्मक आत्मा, अधिष्ठान करतो.
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम्
राजेंद्र, श्रेष्ठ तपस्वींनी त्याला अधिष्ठाता असे म्हटले आहे; कारण तो सर्व क्षेत्रांचा अधिपती आहे, असे आपण ऐकले आहे.
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते
तो क्षेत्र जाणतो म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ असेही म्हणतात; अव्यक्त नगरीत पुरुष वास करतो, असे सांगितले जाते.
अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते क्षेत्रम् अव्यक्त इत्य् उक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम्
क्षेत्र एक आहे आणि क्षेत्रज्ञ वेगळा आहे, असे म्हटले जाते; क्षेत्राला अव्यक्त म्हणतात आणि क्षेत्रज्ञ म्हणजे पंचविंशात्मक आत्मा.
अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः
ज्ञान एक आहे आणि ज्ञेय वेगळे आहे, असे सांगितले जाते; ज्ञानाला अव्यक्त म्हणतात आणि ज्ञेय म्हणजे पंचविंशात्मक आत्मा.
अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम्
अव्यक्ताला क्षेत्र, तसेच सत्त्व आणि ईश्वर असेही म्हणतात; अनिश्वर आणि अतत्त्व, हे पंचविंशात्मक तत्त्व आहे.
सांख्यदर्शनम् एतावत् परिसंख्या न विद्यते संख्या प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रवक्ष्यते
सांख्यदर्शनाची मोजणी इथपर्यंतच आहे; यापुढे काही उरलेले नाही. सांख्य हेच तत्त्वांची मोजणी करते आणि प्रकृतीचे वर्णन करते.
चत्वारिंशच् चतुर्विंशत् प्रतिसंख्याय तत्त्वतः संख्या सहस्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः
चाळीस आणि चोवीस तत्त्वे मोजली जातात; पंचविंशात्मक आत्मा हजार वेळा मोजला तरी तो तत्त्व नाही.
पञ्चविंशत् प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति श्रुतः यदा बुध्यति आत्मानं तदा भवति केवलः
जागृत आत्म्याला पंचविंशात्मक असे म्हणतात आणि तोच जाणणारा आहे, असे ऐकले आहे. जेव्हा आत्मा स्वतःला ओळखतो, तेव्हा तो एकटा राहतो.
सम्यग्दर्शनम् एतावद् भाषितं तव तत्त्वतः एवम् एतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्य् उत
हे खरे तत्त्वज्ञान तुला सांगितले आहे; असे समजून जे वागतात, ते समत्व प्राप्त करतात.
सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस् तथा गुणवत्त्वाद् यथैतानि निर्गुणेभ्यस् तथा भवेत्
सत्यदर्शन म्हणजे प्रकृतीचे प्रत्यक्ष ज्ञान; गुण असल्यामुळे ही तत्त्वे निर्गुणातून निर्माण होतात.
न त्व् एवं वर्तमानानाम् आवृत्तिर् वर्तते पुनः विद्यते क्षरभावश् च न परस्परम् अव्ययम्
अशा प्रकारे वागणाऱ्यांना पुन्हा जन्म नाही; नाशवान स्वरूप असते, पण एकमेकांचे अविनाशीपण नसते.
पश्यन्त्य् अमतयो ये न सम्यक् तेषु च दर्शनम् ते व्यक्तिं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनर् अरिंदम
जे लोक खरं पाहू शकत नाहीत, अरींदम, ते फक्त बाह्य रूपच पाहतात आणि पुन्हा पुन्हा त्याच दिसणाऱ्या गोष्टींमध्येच अडकतात.
सर्वम् एतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् व्यक्तिभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्यैवानुवर्तनात्
हे सर्व माहीत असूनही, ते सर्वांना जागृत करत नाहीत; जे प्रकट आहे त्याचाच मागोवा घेत ते स्वतः प्रकट होतात.
सर्वम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तम् असर्वः पञ्चविंशकः य एवम् अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते
सर्व काही अप्रकट आहे असं म्हटलं जातं; जो सर्व काही नाही, तो पंचविंश आहे. असं जे जाणतात त्यांना कधीच भीती राहत नाही.
सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः
राजन, आतापर्यंत सांख्य मताचं सांगितलं. आता, योग्य क्रमाने, ज्ञान आणि अज्ञान याबद्दल माझ्याकडून ऐक.
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः
अप्रकट हे अविभाज्य आहे, त्यात सृष्टी आणि प्रलयाचा स्वभाव आहे असं सांगितलं जातं. सृष्टी आणि प्रलय असं म्हटलं जातं, आणि ज्ञान-अज्ञान म्हणजे वीसवं तत्त्व आहे.
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम्
ज्ञान हे एकमेकांबद्दलचं आहे; हे योग्य क्रमाने समजून घे, जसं ऋषींनी सांगितलं आहे, हे सांख्याचं पुढचं स्पष्टीकरण आहे.
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्
सर्व कर्मेंद्रियांमध्ये बुद्धीेंद्रिय म्हणजेच ज्ञान असं मानलं जातं; आणि तसेच, सर्व ज्ञानेद्रियांमध्ये त्यांच्या वेगळेपणाचं शिक्षण आपल्याला मिळालं आहे.
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते
ज्ञानी लोक म्हणतात की विषयांच्या ज्ञानासाठी मन हेच मुख्य आहे; आणि मनाचं ज्ञान म्हणजे पाच महाभूतं असं सांगितलं जातं.
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर
पाच महाभूतांचं अहंकाराशी नातं आहे—यात शंका नाही. अहंकार हेच ज्ञान आहे, आणि बुद्धी हेच ज्ञान आहे, हे राजाधिराज.
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः
बुद्धीमुळे प्रकृती अप्रकट राहते, ती तत्त्वांमध्ये श्रेष्ठ आहे, हे श्रेष्ठ पुरुषा. ज्ञान समजून घ्यावं, आणि परम नियम असं लक्षात ठेवावं.
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः
अप्रकट हे कनिष्ठ मानलं जातं; ज्ञान म्हणजे पंचविंश तत्त्व. सर्व काही म्हणजे सर्वाचं सर्व असं म्हटलं जातं, आणि जो ज्ञान व ज्ञेय या पलीकडे गेला आहे तोच खरा पार करणारा आहे.
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः
ज्ञान हे अप्रकट आहे असं सांगितलं जातं; ज्ञेय म्हणजे पंचविंश तत्त्व. त्याचप्रमाणे, ज्ञान हे अप्रकट आहे, आणि जाणणारा म्हणजे पंचविंश आहे.
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे
ज्ञान आणि अज्ञान याबद्दल मी तुला खरी माहिती दिली आहे; आता अक्षर आणि क्षर म्हणजे काय, ते माझ्याकडून ऐक.
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः
हे दोन्ही क्षर आहेत असं सांगितलं जातं, आणि हे दोन्ही अक्षर आहेत असंही म्हटलं जातं; मी कारण समजावून सांगतो, जसं ज्ञान आणि अज्ञान यावरून कळतं.