विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः
विश्वात्मा नेहमीच जाणावा, असं आम्ही ऐकलं आहे. ज्यांचं मन स्थिर आहे, त्यांच्यासाठीच हे तत्त्व आहे; हेच ठाम मत आहे.
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि
सर्व आसक्तींपासून मुक्त, हलकं जेवणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, रात्रीच्या पहिल्या आणि शेवटच्या प्रहरी मन हृदयात स्थिर करावं.
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः
इंद्रियांचा समूह मनाने स्थिर करून, मग मन बुद्धीने घट्ट धरून, मिथिलेश्वरा, माणूस दगडासारखा हलू नये.
स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते
स्तंभासारखा हलणार नाही, लाकडासारखा स्थिर राहील; बुद्धीने विधी-विधान जाणणारा, अशा माणसाला 'युक्त' म्हणतात.
न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः
तो काहीच ऐकत नाही, वास घेत नाही, काहीच पाहत नाही; स्पर्शही जाणवत नाही, आणि मन कोणतीही कल्पना करत नाही.
न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः
तो काहीच विचार करत नाही, काहीच जाणत नाही, जणू लाकडाचा ओंडका आहे. त्या वेळी, स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर झालेला, ज्ञानी लोक त्याला 'युक्त' म्हणतात.
न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात्
जसं दिवा न जळल्यावर त्याचं तेज दिसत नाही, तसंच, तो कोणत्याही चिन्हाशिवाय, वरखाली किंवा आडवे कुठेही जाऊ शकतो.
तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः
त्या अवस्थेत पोहोचल्यावर आणि ती अनुभवल्यावर, हृदयात असणारा अंतरात्मा हा ज्ञाता आहे, असं माझ्यासारख्या लोकांनी सांगितलं आहे.
निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
धूर नसलेल्या सात ज्वाळांचा अग्नी, किरणांनी युक्त सूर्य, आकाशातली वीज—असं स्वतःला स्वतःत पाहतो.
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम्
जे महान, धीरगंभीर, ज्ञानी लोक पाहतात, जे ब्रह्माच्या मूळात स्थिर आहेत—तो आत्मा अजन्मा आणि अमर आहे.
तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते
तो सूक्ष्मात सूक्ष्म, मोठ्यात मोठा आहे असं सांगितलं जातं; तो सर्वत्र, सर्व जीवांत कायम आहे, पण दिसत नाही.
बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् महतस् तमसस् तात पारे तिष्ठन् न तामसः
बुद्धीच्या तत्त्वाने, मनाच्या प्रकाशाने, जगाचा कर्ता, मोठ्या अंधाराच्या पलीकडे उभा आहे, पण तो अंधाराचा नाही.
तमसो दूर इत्य् उक्तस् तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः विमलो विमतश् चैव निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञकः
सत्य जाणणारे आणि वेदपारंगत लोक म्हणतात की तो अंधारापासून दूर आहे, निर्मळ आहे, श्रेष्ठ आहे, कोणताही चिन्ह नसलेला आणि 'अलिंग' नावाने ओळखला जातो.
योग एष हि लोकानां किम् अन्यद् योगलक्षणम् एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानम् अजरं परम्
हीच या सृष्टीची योगाची ओळख आहे; याशिवाय दुसरं योगाचं लक्षण नाही. असं पाहिलं की, माणूस स्वतःला अजरा आणि श्रेष्ठ म्हणून ओळखतो.
योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम्
योगाचं हेच दर्शन मी तुला खरं सांगितलं. आता मी सांख्यज्ञान, त्याची मोजणी सांगणार आहे.
अव्यक्तम् आहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिम् आत्मनः तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम
अव्यक्ताला आत्म्याचं प्रकट रूप, श्रेष्ठ प्रकृती असं म्हणतात; त्यातून महत् उत्पन्न होतं, हे दुसरं तत्त्व आहे, राजन.
अहंकारस् तु महतस् तृतीय इति नः श्रुतम् पञ्चभूतान्य् अहंकाराद् आहुः सांख्यात्मदर्शिनः
महत् पासून अहंकार, हे तिसरं तत्त्व असं आम्ही ऐकलं. सांख्यदर्शक म्हणतात की, पंचमहाभूतं अहंकारापासून निर्माण होतात.
एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश पञ्च चैव विशेषाश् च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च
ही आठ प्रकृती आणि सोळा विकार, पाच विशेष तत्त्वं आणि पाच इंद्रियं—अशी मोजणी आहे.
एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः सांख्ये सांख्यविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे स्थिताः
म्हणून ज्ञानी लोकांनी सांगितलेल्या तत्त्वांची मोजणी इथपर्यंतच आहे. जे सांक्यपद्धतीचे जाणकार आहेत आणि नेहमी सांक्याच्या मार्गावर चालतात, त्यांनी असेच सांगितले आहे.
यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना
जे काही कुठून उत्पन्न होते, ते शेवटी त्याच ठिकाणी विलीन होते. सर्व वस्तू उलट क्रमाने लय पावतात आणि अंतःकरणाने समजल्या जातात.
आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा
सर्व गुण नैसर्गिक क्रमाने निर्माण होतात आणि उलट क्रमाने लय पावतात. गुण नेहमी गुणांतच विलीन होतात, जसे समुद्राच्या लाटांप्रमाणे.
सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि
राजन, सृष्टी आणि प्रलय असेच घडतात—प्रलयाच्या वेळी प्रकृती एकरूप होते आणि सृष्टीच्या वेळी ती अनेक रूपे धारण करते.
एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम्
राजेंद्र, ज्ञानाचे जाणकार हे देखील समजतात की, अव्यक्त हेच सर्वांचे अधिष्ठान आहे; हे त्याचेच उदाहरण आहे.
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्
प्रकृतीला एकत्व आणि अनेकत्व असे दोन्ही रूपे असतात; प्रलयाच्या वेळी एकत्व असते आणि सृष्टीच्या वेळी अनेकत्व असते.
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति
अनेक रूपे असलेला आत्मा, सृजनशील प्रकृती निर्माण करतो; आणि त्या क्षेत्रावर, महान आत्मा, म्हणजे पंचविंशात्मक आत्मा, अधिष्ठान करतो.
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम्
राजेंद्र, श्रेष्ठ तपस्वींनी त्याला अधिष्ठाता असे म्हटले आहे; कारण तो सर्व क्षेत्रांचा अधिपती आहे, असे आपण ऐकले आहे.
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते
तो क्षेत्र जाणतो म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ असेही म्हणतात; अव्यक्त नगरीत पुरुष वास करतो, असे सांगितले जाते.
अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते क्षेत्रम् अव्यक्त इत्य् उक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम्
क्षेत्र एक आहे आणि क्षेत्रज्ञ वेगळा आहे, असे म्हटले जाते; क्षेत्राला अव्यक्त म्हणतात आणि क्षेत्रज्ञ म्हणजे पंचविंशात्मक आत्मा.
अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः
ज्ञान एक आहे आणि ज्ञेय वेगळे आहे, असे सांगितले जाते; ज्ञानाला अव्यक्त म्हणतात आणि ज्ञेय म्हणजे पंचविंशात्मक आत्मा.
अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम्
अव्यक्ताला क्षेत्र, तसेच सत्त्व आणि ईश्वर असेही म्हणतात; अनिश्वर आणि अतत्त्व, हे पंचविंशात्मक तत्त्व आहे.