तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन् न संशयः
तसेच, हे पापरहित, जागृत आणि जागृत होणाऱ्यांसोबत, मी स्थूल बुद्धीने जागृत होणाऱ्याचे तत्त्व पाहू शकत नाही—यात शंका नाही.
अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् तद् अप्य् अस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मे ऽनघ
अविनाशी आणि नाशवान याचे कारणसुद्धा, हे पापरहित, तुम्ही सांगितलेत ते माझ्या अस्थिर बुद्धीमुळे हरवलेलेच वाटते.
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् द्वंद्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः
म्हणून मी हे ऐकण्याची इच्छा करतो: एकत्व आणि अनेकतेचे दर्शन, द्वंद्व आणि अनियंत्रित स्वरूप, आणि जागृतीचे खरे स्वरूप.
विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च सांख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक्
हे भगवंत, विद्या आणि अविद्या, अविनाशी आणि नाशवान, पूर्ण सांख्य आणि योग, आणि जागृत व अजागृत बुद्धी यांचा वेगळेपणा याचेही सांगावे.
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे
बरं, तू जे विचारले आहेस ते मी तुला समजावून सांगतो—योगाचा साधनमार्ग, हे महाराज, माझे बोल नीट ऐक.
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् तच् चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् विद्याविदो जनाः
योगाच्या साधनांमध्ये ध्यान हेच सर्वश्रेष्ठ बळ आहे; आणि सुज्ञ आणि अज्ञ लोक म्हणतात की ध्यान दोन प्रकारचे असते.
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस् तथैव च प्राणायामस् तु सगुणो निर्गुणो मानसस् तथा
मनाची एकाग्रता आणि श्वासाचा नियंत्रण हेसुद्धा; श्वासाचे नियंत्रण सगुण आणि निर्गुण असे दोन प्रकारचे असते, आणि ते मानसिकही असते.
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः
हे राजन, लघवी, मलविसर्जन आणि भोजन यामध्ये, दोन वेळा खाऊ नये; जो या साधनेत मग्न आहे त्याने फक्त उरलेलेच अन्न घ्यावे.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं यतः
मुनिने आपल्या मनाने इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून परावृत्त करावे—दहा, बारा किंवा चोवीस यापैकी कोणत्याही मार्गाने—आणि त्यापुढे स्वतःला संयमित ठेवावे.
स चोदनाभिर् मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः
आणि सुज्ञ असावा, पण स्वतःला इच्छांनी प्रवृत्त करू नये; तर ज्याला ज्ञानी लोकांनी अजर म्हणले आहे, त्यातच स्थिर राहावे.
विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः
विश्वात्मा नेहमीच जाणावा, असं आम्ही ऐकलं आहे. ज्यांचं मन स्थिर आहे, त्यांच्यासाठीच हे तत्त्व आहे; हेच ठाम मत आहे.
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि
सर्व आसक्तींपासून मुक्त, हलकं जेवणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, रात्रीच्या पहिल्या आणि शेवटच्या प्रहरी मन हृदयात स्थिर करावं.
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः
इंद्रियांचा समूह मनाने स्थिर करून, मग मन बुद्धीने घट्ट धरून, मिथिलेश्वरा, माणूस दगडासारखा हलू नये.
स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते
स्तंभासारखा हलणार नाही, लाकडासारखा स्थिर राहील; बुद्धीने विधी-विधान जाणणारा, अशा माणसाला 'युक्त' म्हणतात.
न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः
तो काहीच ऐकत नाही, वास घेत नाही, काहीच पाहत नाही; स्पर्शही जाणवत नाही, आणि मन कोणतीही कल्पना करत नाही.
न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः
तो काहीच विचार करत नाही, काहीच जाणत नाही, जणू लाकडाचा ओंडका आहे. त्या वेळी, स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर झालेला, ज्ञानी लोक त्याला 'युक्त' म्हणतात.
न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात्
जसं दिवा न जळल्यावर त्याचं तेज दिसत नाही, तसंच, तो कोणत्याही चिन्हाशिवाय, वरखाली किंवा आडवे कुठेही जाऊ शकतो.
तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः
त्या अवस्थेत पोहोचल्यावर आणि ती अनुभवल्यावर, हृदयात असणारा अंतरात्मा हा ज्ञाता आहे, असं माझ्यासारख्या लोकांनी सांगितलं आहे.
निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
धूर नसलेल्या सात ज्वाळांचा अग्नी, किरणांनी युक्त सूर्य, आकाशातली वीज—असं स्वतःला स्वतःत पाहतो.
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम्
जे महान, धीरगंभीर, ज्ञानी लोक पाहतात, जे ब्रह्माच्या मूळात स्थिर आहेत—तो आत्मा अजन्मा आणि अमर आहे.
तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते
तो सूक्ष्मात सूक्ष्म, मोठ्यात मोठा आहे असं सांगितलं जातं; तो सर्वत्र, सर्व जीवांत कायम आहे, पण दिसत नाही.
बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् महतस् तमसस् तात पारे तिष्ठन् न तामसः
बुद्धीच्या तत्त्वाने, मनाच्या प्रकाशाने, जगाचा कर्ता, मोठ्या अंधाराच्या पलीकडे उभा आहे, पण तो अंधाराचा नाही.
तमसो दूर इत्य् उक्तस् तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः विमलो विमतश् चैव निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञकः
सत्य जाणणारे आणि वेदपारंगत लोक म्हणतात की तो अंधारापासून दूर आहे, निर्मळ आहे, श्रेष्ठ आहे, कोणताही चिन्ह नसलेला आणि 'अलिंग' नावाने ओळखला जातो.
योग एष हि लोकानां किम् अन्यद् योगलक्षणम् एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानम् अजरं परम्
हीच या सृष्टीची योगाची ओळख आहे; याशिवाय दुसरं योगाचं लक्षण नाही. असं पाहिलं की, माणूस स्वतःला अजरा आणि श्रेष्ठ म्हणून ओळखतो.
योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम्
योगाचं हेच दर्शन मी तुला खरं सांगितलं. आता मी सांख्यज्ञान, त्याची मोजणी सांगणार आहे.
अव्यक्तम् आहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिम् आत्मनः तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम
अव्यक्ताला आत्म्याचं प्रकट रूप, श्रेष्ठ प्रकृती असं म्हणतात; त्यातून महत् उत्पन्न होतं, हे दुसरं तत्त्व आहे, राजन.
अहंकारस् तु महतस् तृतीय इति नः श्रुतम् पञ्चभूतान्य् अहंकाराद् आहुः सांख्यात्मदर्शिनः
महत् पासून अहंकार, हे तिसरं तत्त्व असं आम्ही ऐकलं. सांख्यदर्शक म्हणतात की, पंचमहाभूतं अहंकारापासून निर्माण होतात.
एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश पञ्च चैव विशेषाश् च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च
ही आठ प्रकृती आणि सोळा विकार, पाच विशेष तत्त्वं आणि पाच इंद्रियं—अशी मोजणी आहे.
एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः सांख्ये सांख्यविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे स्थिताः
म्हणून ज्ञानी लोकांनी सांगितलेल्या तत्त्वांची मोजणी इथपर्यंतच आहे. जे सांक्यपद्धतीचे जाणकार आहेत आणि नेहमी सांक्याच्या मार्गावर चालतात, त्यांनी असेच सांगितले आहे.
यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना
जे काही कुठून उत्पन्न होते, ते शेवटी त्याच ठिकाणी विलीन होते. सर्व वस्तू उलट क्रमाने लय पावतात आणि अंतःकरणाने समजल्या जातात.