यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्ययोगं च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात्
जे बुद्धीच्या पलीकडे आहे, आणि संपूर्ण सांख्य व योग, हे महान ज्ञानी लोक समजतात, जागृतीचा त्याग करूनच ते समजावे लागते.
अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुर् ईश्वरम् निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च
जसे अजाण प्रकट वस्तू स्वतःच्या गुणांनी ईश्वर मानली जाते, तसेच ईश्वर नेहमीच निर्गुण असतो आणि खरा अधिपती असतो.
प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः
जे ज्ञानी आहेत, जे सांख्य आणि योग यात निपुण आहेत, ते निसर्गातील पंचवीस तत्त्वे आणि तिच्या गुणांना समजून घेतात, आणि ते नेहमीच सर्वोच्च सत्याचा शोध घेतात.
यदा प्रबुद्धम् अव्यक्तम् अवस्थातननीरवः बुध्यमानं न बुध्यन्ते ऽवगच्छन्ति समं तदा
जेव्हा अव्यक्त, जागृत आणि शांत स्वरूपात स्थिर असते, तेव्हा जे अजूनही जागृत होत आहेत, त्यांना ते सारखेच समजत नाही.
एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिंदम
हे एक योग्य उदाहरण आहे, पण ते पूर्णपणे स्पष्ट नाही; जे जागृत होत आहेत त्यांना आणि जे पूर्णपणे जागृत आहेत त्यांना यात फरक दिसतो, हे खरे आहे.
परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते
हे नाशवान आणि अविनाशी यांचे उदाहरण म्हणून सांगितले आहे; ज्ञानी लोक एकत्वाला अविनाशी म्हणतात आणि अनेकतेला नाशवान असे म्हणतात.
पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम्
पंचवीस तत्त्वांमध्ये स्थिर झाल्यावर, मग कोणी योग्यरीत्या सांगतो की याचे एकत्व हेच त्याचे खरे दर्शन आहे, आणि त्यात अनेकता देखील दिसते.
तत्त्ववित् तत्त्वयोर् एव पृथग् एतन् निदर्शनम् पञ्चविंशतिभिस् तत्त्वं तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः
जो खरे तत्त्व जाणतो तो या दोन सत्यांमधील फरक ओळखतो; ज्ञानी लोक म्हणतात की पंचवीस तत्त्वांद्वारेच खरे तत्त्व समजते.
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् मनीषिणः वर्ज्यस्य वर्ज्यम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम्
ज्ञानी लोक म्हणतात की पंचवीस तत्त्वांचे अंतिम स्वरूप हे निरर्थक आहे; जे टाळायचे आहे त्याचा आचारही टाळावा, हेच सनातन सत्य आहे.
नानात्वैकत्वम् इत्य् उक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम पश्यतस् तद् धि संदिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम्
तुम्ही एकत्व आणि अनेकता यांचा उल्लेख केला, हे द्विजश्रेष्ठ; पण जो खरे पाहतो त्याला या दोघांचे उदाहरण साशंक वाटते.
तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन् न संशयः
तसेच, हे पापरहित, जागृत आणि जागृत होणाऱ्यांसोबत, मी स्थूल बुद्धीने जागृत होणाऱ्याचे तत्त्व पाहू शकत नाही—यात शंका नाही.
अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् तद् अप्य् अस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मे ऽनघ
अविनाशी आणि नाशवान याचे कारणसुद्धा, हे पापरहित, तुम्ही सांगितलेत ते माझ्या अस्थिर बुद्धीमुळे हरवलेलेच वाटते.
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् द्वंद्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः
म्हणून मी हे ऐकण्याची इच्छा करतो: एकत्व आणि अनेकतेचे दर्शन, द्वंद्व आणि अनियंत्रित स्वरूप, आणि जागृतीचे खरे स्वरूप.
विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च सांख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक्
हे भगवंत, विद्या आणि अविद्या, अविनाशी आणि नाशवान, पूर्ण सांख्य आणि योग, आणि जागृत व अजागृत बुद्धी यांचा वेगळेपणा याचेही सांगावे.
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे
बरं, तू जे विचारले आहेस ते मी तुला समजावून सांगतो—योगाचा साधनमार्ग, हे महाराज, माझे बोल नीट ऐक.
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् तच् चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् विद्याविदो जनाः
योगाच्या साधनांमध्ये ध्यान हेच सर्वश्रेष्ठ बळ आहे; आणि सुज्ञ आणि अज्ञ लोक म्हणतात की ध्यान दोन प्रकारचे असते.
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस् तथैव च प्राणायामस् तु सगुणो निर्गुणो मानसस् तथा
मनाची एकाग्रता आणि श्वासाचा नियंत्रण हेसुद्धा; श्वासाचे नियंत्रण सगुण आणि निर्गुण असे दोन प्रकारचे असते, आणि ते मानसिकही असते.
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः
हे राजन, लघवी, मलविसर्जन आणि भोजन यामध्ये, दोन वेळा खाऊ नये; जो या साधनेत मग्न आहे त्याने फक्त उरलेलेच अन्न घ्यावे.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं यतः
मुनिने आपल्या मनाने इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून परावृत्त करावे—दहा, बारा किंवा चोवीस यापैकी कोणत्याही मार्गाने—आणि त्यापुढे स्वतःला संयमित ठेवावे.
स चोदनाभिर् मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः
आणि सुज्ञ असावा, पण स्वतःला इच्छांनी प्रवृत्त करू नये; तर ज्याला ज्ञानी लोकांनी अजर म्हणले आहे, त्यातच स्थिर राहावे.
विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः
विश्वात्मा नेहमीच जाणावा, असं आम्ही ऐकलं आहे. ज्यांचं मन स्थिर आहे, त्यांच्यासाठीच हे तत्त्व आहे; हेच ठाम मत आहे.
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि
सर्व आसक्तींपासून मुक्त, हलकं जेवणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, रात्रीच्या पहिल्या आणि शेवटच्या प्रहरी मन हृदयात स्थिर करावं.
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः
इंद्रियांचा समूह मनाने स्थिर करून, मग मन बुद्धीने घट्ट धरून, मिथिलेश्वरा, माणूस दगडासारखा हलू नये.
स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते
स्तंभासारखा हलणार नाही, लाकडासारखा स्थिर राहील; बुद्धीने विधी-विधान जाणणारा, अशा माणसाला 'युक्त' म्हणतात.
न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः
तो काहीच ऐकत नाही, वास घेत नाही, काहीच पाहत नाही; स्पर्शही जाणवत नाही, आणि मन कोणतीही कल्पना करत नाही.
न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः
तो काहीच विचार करत नाही, काहीच जाणत नाही, जणू लाकडाचा ओंडका आहे. त्या वेळी, स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर झालेला, ज्ञानी लोक त्याला 'युक्त' म्हणतात.
न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात्
जसं दिवा न जळल्यावर त्याचं तेज दिसत नाही, तसंच, तो कोणत्याही चिन्हाशिवाय, वरखाली किंवा आडवे कुठेही जाऊ शकतो.
तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः
त्या अवस्थेत पोहोचल्यावर आणि ती अनुभवल्यावर, हृदयात असणारा अंतरात्मा हा ज्ञाता आहे, असं माझ्यासारख्या लोकांनी सांगितलं आहे.
निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
धूर नसलेल्या सात ज्वाळांचा अग्नी, किरणांनी युक्त सूर्य, आकाशातली वीज—असं स्वतःला स्वतःत पाहतो.
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम्
जे महान, धीरगंभीर, ज्ञानी लोक पाहतात, जे ब्रह्माच्या मूळात स्थिर आहेत—तो आत्मा अजन्मा आणि अमर आहे.