धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर
वेद आणि शास्त्र या दोन्हींचा ग्रंथ तुझ्याकडे आहेच; पण त्या ग्रंथाचा खरा अर्थ जाणणारा राजा सारखा नसतो.
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा
जो वेद आणि शास्त्र यांचे ग्रंथ मनापासून जपत राहतो, पण त्याचा खरा अर्थ जाणत नाही, त्याचं ते जपणं व्यर्थ आहे.
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा
जो ग्रंथाचा अर्थ जाणत नाही, तो फक्त भार वाहतो; पण जो खरा अर्थ जाणतो, त्याचं ग्रंथज्ञान व्यर्थ ठरत नाही.
ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति
जो ग्रंथाचा अर्थ विचारला जातो, त्याने माझ्यासारखं सांगावं; कारण सत्याच्या जवळ गेल्यावर त्याला त्याचा अर्थ सापडतो.
न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्
जो कोणी ग्रंथाचा अर्थ जाणून घेण्याची फार इच्छा ठेवतो, पण ज्याची बुद्धी स्थूल आहे, तो मंद समज असलेला मनुष्य ग्रंथाचा खरा निर्णय कसा सांगू शकेल?
अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत्
जो मनुष्य ग्रंथाचे खरे तत्त्व न समजता, केवळ लोभ किंवा दांभिकपणामुळे वाद घालतो, तो पापी नरकात जातो.
निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः सो ऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि
ज्याचा निर्णय चुकलेला आहे, तो या विषयाचे खरे तत्त्व सांगू शकत नाही; कारण त्याला या अर्थाचे खरे ज्ञान नाही, म्हणून तो स्वतःवरही प्रभुत्व ठेवू शकत नाही.
तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु
म्हणून, राजाधिराज, इथे जसे पाहिले जाते तसे आणि जे खरे आहे तसे, सांख्य आणि योग या महान आत्म्यांमध्ये कसे आहे, ते तू ऐक.
यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्
योगी जे पाहतात, तेच सांख्याने स्वीकारले जाते; जो सांख्य आणि योग एकच आहेत असे पाहतो, तो खरा बुद्धिमान आहे.
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम्
त्वचा, मांस, रक्त, मेद, पित्त, मज्जा, हाडे आणि स्नायू — हे सर्व शरीरातील घटक आहेत, हे तू मला जसे सांगितलेस, तसेच आहे.
द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च
एक पदार्थापासून दुसरा पदार्थ निर्माण होतो; तसेच, इंद्रियापासून इंद्रिय, देहापासून देह, आणि बीजापासून बीज मिळते.
निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः
ज्याला इंद्रिये नाहीत किंवा ज्याचे रूप नाही, अशा देहधाऱ्याला गुण कसे येतील? कारण, महान आत्म्याला गुण नसल्यामुळे ते शक्य नाही.
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च
गुण हे गुणांमध्येच उत्पन्न होतात आणि तिथेच थांबतात; असेच, प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले गुण येतात आणि नंतर नाहीसे होतात.
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै
त्वचा, मांस, रक्त, मेद, पित्त, मज्जा, हाडे आणि स्नायू — ही आठही अंगप्रकृती नैसर्गिक बीजापासून निर्माण होतात, हे जाणून घे.
पुमांश् चैवापुमांश् चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् वायुर् एष पुमांश् चैव रस इत्य् अभिधीयते
पुरुष, अपुर्ष आणि स्त्रीलिंग — हे नैसर्गिक रूपे मानली जातात; हा वारा पुरुष आहे, आणि रसालाही तसेच म्हटले जाते.
अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्पफलैर् नित्यं मूर्तं चामूर्तयस् तथा
अलिंग प्रकृती तिच्या लक्षणांनी ओळखली जाते, जशी निराकार वस्तू तिच्या रूपांनी ओळखली जाते; जसे फुलांनी आणि फळांनी नेहमीच झाड ओळखता येते.
एवम् अप्य् अनुमानेन स लिङ्गम् उपलभ्यते पञ्चविंशतिकस् तात लिङ्गेषु नियतात्मकः
अशाच प्रकारे, अनुमानानेही तिचे लक्षण ओळखता येते; पंचवीस तत्त्वांनी युक्त आत्मा या लक्षणांत निश्चितपणे आहे, हे जाण, प्रिय.
अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते
जो अनादि, अनंत, सर्वत्र पाहणारा आणि शुद्ध आहे, तो केवळ गुणांशी एकरूप झाल्यामुळे 'गुणी' म्हणवला जातो.
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः
गुण हे गुण असलेल्या व्यक्तीत असतात; ज्याच्यात गुणच नाहीत, त्याच्यात गुण कसे असतील? म्हणूनच, जे गुण पाहतात, ते असेच समजतात.
यदा त्व् एष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति
जेव्हा तो या नैसर्गिक गुणांशी एकरूप होतो, तेव्हा तो खरोखर गुणी होतो आणि त्या गुणांचे भेद पाहतो.
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्ययोगं च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात्
जे बुद्धीच्या पलीकडे आहे, आणि संपूर्ण सांख्य व योग, हे महान ज्ञानी लोक समजतात, जागृतीचा त्याग करूनच ते समजावे लागते.
अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुर् ईश्वरम् निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च
जसे अजाण प्रकट वस्तू स्वतःच्या गुणांनी ईश्वर मानली जाते, तसेच ईश्वर नेहमीच निर्गुण असतो आणि खरा अधिपती असतो.
प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः
जे ज्ञानी आहेत, जे सांख्य आणि योग यात निपुण आहेत, ते निसर्गातील पंचवीस तत्त्वे आणि तिच्या गुणांना समजून घेतात, आणि ते नेहमीच सर्वोच्च सत्याचा शोध घेतात.
यदा प्रबुद्धम् अव्यक्तम् अवस्थातननीरवः बुध्यमानं न बुध्यन्ते ऽवगच्छन्ति समं तदा
जेव्हा अव्यक्त, जागृत आणि शांत स्वरूपात स्थिर असते, तेव्हा जे अजूनही जागृत होत आहेत, त्यांना ते सारखेच समजत नाही.
एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिंदम
हे एक योग्य उदाहरण आहे, पण ते पूर्णपणे स्पष्ट नाही; जे जागृत होत आहेत त्यांना आणि जे पूर्णपणे जागृत आहेत त्यांना यात फरक दिसतो, हे खरे आहे.
परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते
हे नाशवान आणि अविनाशी यांचे उदाहरण म्हणून सांगितले आहे; ज्ञानी लोक एकत्वाला अविनाशी म्हणतात आणि अनेकतेला नाशवान असे म्हणतात.
पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम्
पंचवीस तत्त्वांमध्ये स्थिर झाल्यावर, मग कोणी योग्यरीत्या सांगतो की याचे एकत्व हेच त्याचे खरे दर्शन आहे, आणि त्यात अनेकता देखील दिसते.
तत्त्ववित् तत्त्वयोर् एव पृथग् एतन् निदर्शनम् पञ्चविंशतिभिस् तत्त्वं तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः
जो खरे तत्त्व जाणतो तो या दोन सत्यांमधील फरक ओळखतो; ज्ञानी लोक म्हणतात की पंचवीस तत्त्वांद्वारेच खरे तत्त्व समजते.
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् मनीषिणः वर्ज्यस्य वर्ज्यम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम्
ज्ञानी लोक म्हणतात की पंचवीस तत्त्वांचे अंतिम स्वरूप हे निरर्थक आहे; जे टाळायचे आहे त्याचा आचारही टाळावा, हेच सनातन सत्य आहे.
नानात्वैकत्वम् इत्य् उक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम पश्यतस् तद् धि संदिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम्
तुम्ही एकत्व आणि अनेकता यांचा उल्लेख केला, हे द्विजश्रेष्ठ; पण जो खरे पाहतो त्याला या दोघांचे उदाहरण साशंक वाटते.