ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा
इथे पुरुषाशिवाय स्त्री गर्भ धारण करू शकत नाही; आणि स्त्रीशिवाय पुरुषाचं रूपही निर्माण होत नाही.
अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु
एकमेकांशी संबंध आणि गुणांचा आधार घेतल्यामुळे रूप निर्माण होतं; सर्व योनींमध्ये हे असंच घडतं.
रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम्
आनंदासाठीच्या एकत्र येण्यामुळे आणि एकमेकांच्या गुणांवर अवलंबून राहिल्यामुळे, योग्य वेळी रूप निर्माण होतं; त्याचं उदाहरण मी सांगतो.
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज
इथल्या पुरुषाचे आणि आईचे गुण, हाड, स्नायू आणि मज्जा — हे सर्व वडिलांकडून मिळतात, हे आपण जाणतो, द्विजांनो.
त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते
तर त्वचा, मांस आणि रक्त हे आईकडून मिळतं, असं आपण ऐकलं आहे; हे अगदी खरं आहे, द्विजश्रेष्ठा, कारण वेदशास्त्रात असंच सांगितलं आहे.
प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम्
वेदात सांगितलेलं आणि शास्त्रात शिकवलेलं जे काही प्रमाण आहे, तेच खऱ्या अर्थाने सनातन प्रमाण मानावं.
एवम् एवाभिसंबन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते
अशाच प्रकारे, प्रकृती आणि पुरुष यांचा संबंध नेहमीच असतो; म्हणूनच, भगवंत, मुक्तीचा धर्म वेगळा नाही.
अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा
किंवा, जर तुझ्याकडे आणखीन काही अंतःकरणातून आलेलं उदाहरण असेल, तर ते मला खरेखुरे सांग, कारण तू नेहमी प्रत्यक्ष पाहणारा आहेस.
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम्
आम्ही मुक्तीची इच्छा बाळगतो आणि आम्हाला ते हवं आहे जे आजाररहित, अजिंक्य, वृद्धत्वरहित, शाश्वत, इंद्रियांच्या पलीकडचं आणि कोणाच्याही अधीन नसलेलं आहे.
यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान्
तुम्ही वेदशास्त्राचं उदाहरण म्हणून जे सांगितलं, ते अगदी खरं आहे; मी जसं स्पष्ट करीन, तसंच तुम्ही सत्य जाणणारे आहात.
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर
वेद आणि शास्त्र या दोन्हींचा ग्रंथ तुझ्याकडे आहेच; पण त्या ग्रंथाचा खरा अर्थ जाणणारा राजा सारखा नसतो.
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा
जो वेद आणि शास्त्र यांचे ग्रंथ मनापासून जपत राहतो, पण त्याचा खरा अर्थ जाणत नाही, त्याचं ते जपणं व्यर्थ आहे.
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा
जो ग्रंथाचा अर्थ जाणत नाही, तो फक्त भार वाहतो; पण जो खरा अर्थ जाणतो, त्याचं ग्रंथज्ञान व्यर्थ ठरत नाही.
ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति
जो ग्रंथाचा अर्थ विचारला जातो, त्याने माझ्यासारखं सांगावं; कारण सत्याच्या जवळ गेल्यावर त्याला त्याचा अर्थ सापडतो.
न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्
जो कोणी ग्रंथाचा अर्थ जाणून घेण्याची फार इच्छा ठेवतो, पण ज्याची बुद्धी स्थूल आहे, तो मंद समज असलेला मनुष्य ग्रंथाचा खरा निर्णय कसा सांगू शकेल?
अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत्
जो मनुष्य ग्रंथाचे खरे तत्त्व न समजता, केवळ लोभ किंवा दांभिकपणामुळे वाद घालतो, तो पापी नरकात जातो.
निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः सो ऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि
ज्याचा निर्णय चुकलेला आहे, तो या विषयाचे खरे तत्त्व सांगू शकत नाही; कारण त्याला या अर्थाचे खरे ज्ञान नाही, म्हणून तो स्वतःवरही प्रभुत्व ठेवू शकत नाही.
तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु
म्हणून, राजाधिराज, इथे जसे पाहिले जाते तसे आणि जे खरे आहे तसे, सांख्य आणि योग या महान आत्म्यांमध्ये कसे आहे, ते तू ऐक.
यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्
योगी जे पाहतात, तेच सांख्याने स्वीकारले जाते; जो सांख्य आणि योग एकच आहेत असे पाहतो, तो खरा बुद्धिमान आहे.
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम्
त्वचा, मांस, रक्त, मेद, पित्त, मज्जा, हाडे आणि स्नायू — हे सर्व शरीरातील घटक आहेत, हे तू मला जसे सांगितलेस, तसेच आहे.
द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च
एक पदार्थापासून दुसरा पदार्थ निर्माण होतो; तसेच, इंद्रियापासून इंद्रिय, देहापासून देह, आणि बीजापासून बीज मिळते.
निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः
ज्याला इंद्रिये नाहीत किंवा ज्याचे रूप नाही, अशा देहधाऱ्याला गुण कसे येतील? कारण, महान आत्म्याला गुण नसल्यामुळे ते शक्य नाही.
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च
गुण हे गुणांमध्येच उत्पन्न होतात आणि तिथेच थांबतात; असेच, प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले गुण येतात आणि नंतर नाहीसे होतात.
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै
त्वचा, मांस, रक्त, मेद, पित्त, मज्जा, हाडे आणि स्नायू — ही आठही अंगप्रकृती नैसर्गिक बीजापासून निर्माण होतात, हे जाणून घे.
पुमांश् चैवापुमांश् चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् वायुर् एष पुमांश् चैव रस इत्य् अभिधीयते
पुरुष, अपुर्ष आणि स्त्रीलिंग — हे नैसर्गिक रूपे मानली जातात; हा वारा पुरुष आहे, आणि रसालाही तसेच म्हटले जाते.
अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्पफलैर् नित्यं मूर्तं चामूर्तयस् तथा
अलिंग प्रकृती तिच्या लक्षणांनी ओळखली जाते, जशी निराकार वस्तू तिच्या रूपांनी ओळखली जाते; जसे फुलांनी आणि फळांनी नेहमीच झाड ओळखता येते.
एवम् अप्य् अनुमानेन स लिङ्गम् उपलभ्यते पञ्चविंशतिकस् तात लिङ्गेषु नियतात्मकः
अशाच प्रकारे, अनुमानानेही तिचे लक्षण ओळखता येते; पंचवीस तत्त्वांनी युक्त आत्मा या लक्षणांत निश्चितपणे आहे, हे जाण, प्रिय.
अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते
जो अनादि, अनंत, सर्वत्र पाहणारा आणि शुद्ध आहे, तो केवळ गुणांशी एकरूप झाल्यामुळे 'गुणी' म्हणवला जातो.
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः
गुण हे गुण असलेल्या व्यक्तीत असतात; ज्याच्यात गुणच नाहीत, त्याच्यात गुण कसे असतील? म्हणूनच, जे गुण पाहतात, ते असेच समजतात.
यदा त्व् एष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति
जेव्हा तो या नैसर्गिक गुणांशी एकरूप होतो, तेव्हा तो खरोखर गुणी होतो आणि त्या गुणांचे भेद पाहतो.