असत्त्वं सत्त्वम् आत्मानम् अमृतं मृतम् आत्मनः अमृत्युं मृत्युम् आत्मानम् अचरं चरम् आत्मनः
तो स्वतःला अस्तित्वहीन किंवा अस्तित्व असलेला, अमर किंवा मरणशील, मृत्यू नसलेला किंवा मृत्युप्राप्त, स्थिर किंवा चंचल समजतो.
अक्षेत्रं क्षेत्रम् आत्मानम् असङ्गं सङ्गम् आत्मनः अतत्त्वं तत्त्वम् आत्मानम् अभवं भवम् आत्मनः
तो स्वतःला क्षेत्र नसलेला किंवा क्षेत्र असलेला, आसक्त नसलेला किंवा आसक्त, असत्य किंवा सत्य, अभाव किंवा भाव असलेला समजतो.
अक्षरं क्षरम् आत्मानम् अबुद्धत्वाद् धि मन्यते एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
तो स्वतःला अक्षय किंवा क्षयशील समजतो, कारण त्याला समज नसते; अशा प्रकारे, जागृती नसल्यामुळे आणि अज्ञ लोकांच्या संगतीमुळे हे होते.
सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति जन्मान्तरसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति
तो हजारो सृष्टींच्या चक्रांत पडतो, ज्याचा शेवट पतनाने होतो, आणि हजारो जन्मांच्या फेर्यांत, ज्याचा शेवट मृत्यूने होतो.
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च चन्द्रमा इव कोशानां पुनस् तत्र सहस्रशः
प्राण्यांच्या गर्भात, माणसाच्या जन्मात आणि देवांच्या लोकात, जसे चंद्र आपल्या कला बदलतो, तसेच तो हजारो वेळा तिथेच जन्म घेतो.
नीयते ऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवम् एव कुबुद्धिमान् कला पञ्चदशी योनिस् तद् धाम इति पठ्यते
जागृती नसल्यामुळे, वाईट बुद्धीमुळे तो अशाच प्रकारे फिरत राहतो; पंधरावी कला म्हणजेच गर्भ, आणि तेच त्याचे ठिकाण समजले जाते.
नित्यम् एव विजानीहि सोमं वै षोडशांशकैः कलया जायते ऽजस्रं पुनः पुनर् अबुद्धिमान्
नेहमी लक्षात ठेव, की सोम हा चंद्राच्या सोळा कला मिळून निर्माण होतो; आणि अज्ञानी माणूस पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो.
धीमांश् चायं न भवति नृप एवं हि जायते षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम्
राजा, हा माणूस बुद्धिमान नाही; म्हणूनच ती सूक्ष्म सोळावी कला सोम मानावी.
न तूपयुज्यते देवैर् देवान् अपि युनक्ति सः ममत्वं क्षपयित्वा तु जायते नृपसत्तम प्रकृतेस् त्रिगुणायास् तु स एव त्रिगुणो भवेत्
ती देवांनी वापरली जात नाही, पण ती देवांनाही जोडते; स्वामित्वाची भावना नाहीशी केल्यावर, राजाधिराज, ती जन्म घेते. तीन गुणांच्या स्वभावामुळे ती तिहेरी होते.
अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते स्त्रीपुंसयोर् वा संबन्धः स वै पुरुष उच्यते
नाशिवंत आणि अविनाशी यांचा संबंध मानला जातो; किंवा स्त्री-पुरुष यांचा संबंध — हाच पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा
इथे पुरुषाशिवाय स्त्री गर्भ धारण करू शकत नाही; आणि स्त्रीशिवाय पुरुषाचं रूपही निर्माण होत नाही.
अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु
एकमेकांशी संबंध आणि गुणांचा आधार घेतल्यामुळे रूप निर्माण होतं; सर्व योनींमध्ये हे असंच घडतं.
रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम्
आनंदासाठीच्या एकत्र येण्यामुळे आणि एकमेकांच्या गुणांवर अवलंबून राहिल्यामुळे, योग्य वेळी रूप निर्माण होतं; त्याचं उदाहरण मी सांगतो.
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज
इथल्या पुरुषाचे आणि आईचे गुण, हाड, स्नायू आणि मज्जा — हे सर्व वडिलांकडून मिळतात, हे आपण जाणतो, द्विजांनो.
त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते
तर त्वचा, मांस आणि रक्त हे आईकडून मिळतं, असं आपण ऐकलं आहे; हे अगदी खरं आहे, द्विजश्रेष्ठा, कारण वेदशास्त्रात असंच सांगितलं आहे.
प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम्
वेदात सांगितलेलं आणि शास्त्रात शिकवलेलं जे काही प्रमाण आहे, तेच खऱ्या अर्थाने सनातन प्रमाण मानावं.
एवम् एवाभिसंबन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते
अशाच प्रकारे, प्रकृती आणि पुरुष यांचा संबंध नेहमीच असतो; म्हणूनच, भगवंत, मुक्तीचा धर्म वेगळा नाही.
अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा
किंवा, जर तुझ्याकडे आणखीन काही अंतःकरणातून आलेलं उदाहरण असेल, तर ते मला खरेखुरे सांग, कारण तू नेहमी प्रत्यक्ष पाहणारा आहेस.
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम्
आम्ही मुक्तीची इच्छा बाळगतो आणि आम्हाला ते हवं आहे जे आजाररहित, अजिंक्य, वृद्धत्वरहित, शाश्वत, इंद्रियांच्या पलीकडचं आणि कोणाच्याही अधीन नसलेलं आहे.
यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान्
तुम्ही वेदशास्त्राचं उदाहरण म्हणून जे सांगितलं, ते अगदी खरं आहे; मी जसं स्पष्ट करीन, तसंच तुम्ही सत्य जाणणारे आहात.
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर
वेद आणि शास्त्र या दोन्हींचा ग्रंथ तुझ्याकडे आहेच; पण त्या ग्रंथाचा खरा अर्थ जाणणारा राजा सारखा नसतो.
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा
जो वेद आणि शास्त्र यांचे ग्रंथ मनापासून जपत राहतो, पण त्याचा खरा अर्थ जाणत नाही, त्याचं ते जपणं व्यर्थ आहे.
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा
जो ग्रंथाचा अर्थ जाणत नाही, तो फक्त भार वाहतो; पण जो खरा अर्थ जाणतो, त्याचं ग्रंथज्ञान व्यर्थ ठरत नाही.
ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति
जो ग्रंथाचा अर्थ विचारला जातो, त्याने माझ्यासारखं सांगावं; कारण सत्याच्या जवळ गेल्यावर त्याला त्याचा अर्थ सापडतो.
न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्
जो कोणी ग्रंथाचा अर्थ जाणून घेण्याची फार इच्छा ठेवतो, पण ज्याची बुद्धी स्थूल आहे, तो मंद समज असलेला मनुष्य ग्रंथाचा खरा निर्णय कसा सांगू शकेल?
अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत्
जो मनुष्य ग्रंथाचे खरे तत्त्व न समजता, केवळ लोभ किंवा दांभिकपणामुळे वाद घालतो, तो पापी नरकात जातो.
निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः सो ऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि
ज्याचा निर्णय चुकलेला आहे, तो या विषयाचे खरे तत्त्व सांगू शकत नाही; कारण त्याला या अर्थाचे खरे ज्ञान नाही, म्हणून तो स्वतःवरही प्रभुत्व ठेवू शकत नाही.
तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु
म्हणून, राजाधिराज, इथे जसे पाहिले जाते तसे आणि जे खरे आहे तसे, सांख्य आणि योग या महान आत्म्यांमध्ये कसे आहे, ते तू ऐक.
यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्
योगी जे पाहतात, तेच सांख्याने स्वीकारले जाते; जो सांख्य आणि योग एकच आहेत असे पाहतो, तो खरा बुद्धिमान आहे.
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम्
त्वचा, मांस, रक्त, मेद, पित्त, मज्जा, हाडे आणि स्नायू — हे सर्व शरीरातील घटक आहेत, हे तू मला जसे सांगितलेस, तसेच आहे.