मनुष्यत्वाच् च निरयं पर्यायेणोपगच्छति एष एवं द्विजातीनाम् आत्मा वै स गुणैर् वृतः
माणूस झाल्यावरही पुन्हा नरकात जावे लागते; द्विजांच्या आत्म्याला गुणांनी वेढलेले हेच चक्र सतत चालू राहते.
तेन देवमनुष्येषु निरयं चोपपद्यते ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते
म्हणून देव, माणूस आणि नरक या तिन्ही ठिकाणी जन्म मिळतो; मीपणाच्या आच्छादनामुळे सतत तिथेच फिरत राहतो.
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
सृष्टीच्या हजारो कल्पांमध्ये, मृत्यू येणाऱ्या अनेक रूपांत, जो माणूस शुभ-अशुभ फळ देणारी कर्मे करतो—
स एवं फलम् आप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
तोच मग तिन्ही लोकांत देहधारी होऊन त्या कर्मांचे फळ भोगतो; कारण प्रकृती शुभ-अशुभ फळ देणारी कर्मे घडवते.
प्रकृतिश् च तथाप्नोति त्रिषु लोकेषु कामगा तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च
आणि हीच प्रकृती तिन्ही लोकांत इच्छेने मिळणाऱ्या रूपांत—प्राण्यांच्या गर्भात, माणसाच्या जन्मात आणि देवांच्या लोकात—पुन्हा पुन्हा जन्म घेते.
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्राकृतानि ह अलिङ्गप्रकृतित्वाच् च लिङ्गैर् अप्य् अनुमीयते
ही तीनही स्थिती नैसर्गिक आहेत, हे समजावे; कारण अदृश्य प्रकृती असल्याने, तिच्या लक्षणांवरून ती ओळखता येते.
तथैव पौरुषं लिङ्गम् अनुमानाद् धि मन्यते स लिङ्गान्तरम् आसाद्य प्राकृतं लिङ्गम् अव्रणम्
त्याचप्रमाणे, पुरुषत्वाचे लक्षणही तर्काने ओळखता येते; दुसरे लक्षण मिळाल्यावर, नैसर्गिक लक्षण शुद्धच राहते.
व्रणद्वाराण्य् अधिष्ठाय कर्माण्य् आत्मनि मन्यते श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्य् अथ
इंद्रियांच्या दारांवर अधिष्ठान करून, तो सर्व कर्मे आपलीच मानतो; ऐकण्यापासून सुरू होणारी सर्व पंच कर्मेंद्रिये त्याचीच असतात.
रागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्व् इह गुणैः सह अहम् एतानि वै कुर्वन् ममैतानीन्द्रियाणि ह
राग वगैरे गुणांमध्ये गुणांसह उत्पन्न होतात; मीच ही सर्व कर्मे करतो असे मानून, ही इंद्रिये माझीच आहेत असे समजतो.
निरिन्द्रियो हि मन्येत व्रणवान् अस्मि निर्व्रणः अलिङ्गो लिङ्गम् आत्मानम् अकालं कालम् आत्मनः
तो स्वतःला इंद्रियांशिवाय, जखमी किंवा अजखमी समजतो; आत्मा लक्षणांशिवाय असूनही, स्वतःला लक्षणयुक्त, काळरहित किंवा काळबद्ध मानतो.
असत्त्वं सत्त्वम् आत्मानम् अमृतं मृतम् आत्मनः अमृत्युं मृत्युम् आत्मानम् अचरं चरम् आत्मनः
तो स्वतःला अस्तित्वहीन किंवा अस्तित्व असलेला, अमर किंवा मरणशील, मृत्यू नसलेला किंवा मृत्युप्राप्त, स्थिर किंवा चंचल समजतो.
अक्षेत्रं क्षेत्रम् आत्मानम् असङ्गं सङ्गम् आत्मनः अतत्त्वं तत्त्वम् आत्मानम् अभवं भवम् आत्मनः
तो स्वतःला क्षेत्र नसलेला किंवा क्षेत्र असलेला, आसक्त नसलेला किंवा आसक्त, असत्य किंवा सत्य, अभाव किंवा भाव असलेला समजतो.
अक्षरं क्षरम् आत्मानम् अबुद्धत्वाद् धि मन्यते एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
तो स्वतःला अक्षय किंवा क्षयशील समजतो, कारण त्याला समज नसते; अशा प्रकारे, जागृती नसल्यामुळे आणि अज्ञ लोकांच्या संगतीमुळे हे होते.
सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति जन्मान्तरसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति
तो हजारो सृष्टींच्या चक्रांत पडतो, ज्याचा शेवट पतनाने होतो, आणि हजारो जन्मांच्या फेर्यांत, ज्याचा शेवट मृत्यूने होतो.
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च चन्द्रमा इव कोशानां पुनस् तत्र सहस्रशः
प्राण्यांच्या गर्भात, माणसाच्या जन्मात आणि देवांच्या लोकात, जसे चंद्र आपल्या कला बदलतो, तसेच तो हजारो वेळा तिथेच जन्म घेतो.
नीयते ऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवम् एव कुबुद्धिमान् कला पञ्चदशी योनिस् तद् धाम इति पठ्यते
जागृती नसल्यामुळे, वाईट बुद्धीमुळे तो अशाच प्रकारे फिरत राहतो; पंधरावी कला म्हणजेच गर्भ, आणि तेच त्याचे ठिकाण समजले जाते.
नित्यम् एव विजानीहि सोमं वै षोडशांशकैः कलया जायते ऽजस्रं पुनः पुनर् अबुद्धिमान्
नेहमी लक्षात ठेव, की सोम हा चंद्राच्या सोळा कला मिळून निर्माण होतो; आणि अज्ञानी माणूस पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो.
धीमांश् चायं न भवति नृप एवं हि जायते षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम्
राजा, हा माणूस बुद्धिमान नाही; म्हणूनच ती सूक्ष्म सोळावी कला सोम मानावी.
न तूपयुज्यते देवैर् देवान् अपि युनक्ति सः ममत्वं क्षपयित्वा तु जायते नृपसत्तम प्रकृतेस् त्रिगुणायास् तु स एव त्रिगुणो भवेत्
ती देवांनी वापरली जात नाही, पण ती देवांनाही जोडते; स्वामित्वाची भावना नाहीशी केल्यावर, राजाधिराज, ती जन्म घेते. तीन गुणांच्या स्वभावामुळे ती तिहेरी होते.
अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते स्त्रीपुंसयोर् वा संबन्धः स वै पुरुष उच्यते
नाशिवंत आणि अविनाशी यांचा संबंध मानला जातो; किंवा स्त्री-पुरुष यांचा संबंध — हाच पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा
इथे पुरुषाशिवाय स्त्री गर्भ धारण करू शकत नाही; आणि स्त्रीशिवाय पुरुषाचं रूपही निर्माण होत नाही.
अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु
एकमेकांशी संबंध आणि गुणांचा आधार घेतल्यामुळे रूप निर्माण होतं; सर्व योनींमध्ये हे असंच घडतं.
रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम्
आनंदासाठीच्या एकत्र येण्यामुळे आणि एकमेकांच्या गुणांवर अवलंबून राहिल्यामुळे, योग्य वेळी रूप निर्माण होतं; त्याचं उदाहरण मी सांगतो.
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज
इथल्या पुरुषाचे आणि आईचे गुण, हाड, स्नायू आणि मज्जा — हे सर्व वडिलांकडून मिळतात, हे आपण जाणतो, द्विजांनो.
त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते
तर त्वचा, मांस आणि रक्त हे आईकडून मिळतं, असं आपण ऐकलं आहे; हे अगदी खरं आहे, द्विजश्रेष्ठा, कारण वेदशास्त्रात असंच सांगितलं आहे.
प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम्
वेदात सांगितलेलं आणि शास्त्रात शिकवलेलं जे काही प्रमाण आहे, तेच खऱ्या अर्थाने सनातन प्रमाण मानावं.
एवम् एवाभिसंबन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते
अशाच प्रकारे, प्रकृती आणि पुरुष यांचा संबंध नेहमीच असतो; म्हणूनच, भगवंत, मुक्तीचा धर्म वेगळा नाही.
अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा
किंवा, जर तुझ्याकडे आणखीन काही अंतःकरणातून आलेलं उदाहरण असेल, तर ते मला खरेखुरे सांग, कारण तू नेहमी प्रत्यक्ष पाहणारा आहेस.
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम्
आम्ही मुक्तीची इच्छा बाळगतो आणि आम्हाला ते हवं आहे जे आजाररहित, अजिंक्य, वृद्धत्वरहित, शाश्वत, इंद्रियांच्या पलीकडचं आणि कोणाच्याही अधीन नसलेलं आहे.
यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान्
तुम्ही वेदशास्त्राचं उदाहरण म्हणून जे सांगितलं, ते अगदी खरं आहे; मी जसं स्पष्ट करीन, तसंच तुम्ही सत्य जाणणारे आहात.