एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः
ही चोवीस तत्त्वांची मांडणी सर्व रूपांत कार्य करते. हे जे जाणतात, ते तत्त्वदर्शी ब्राह्मण कधीही दुःखी होत नाहीत.
एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे
अशा प्रकारे हे त्रैलोक्य उत्तम निर्माण झाले आहे; हे नेहमी समजून घ्यावे, हे नरश्रेष्ठ, नरकाच्या समुद्रात.
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे
यक्ष, भूता, गंधर्व, किन्नर, महोरग, चारण, पिशाच, देव, ऋषी आणि निशाचर यांच्यासह.
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे
मुंगी, कीटक, माशा, कुजलेले किडे, उंदीर, कुत्रे, श्वपाक, पक्षी, चांडाळ आणि पुल्कस यांच्यासह.
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह या च मूर्तिश् च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम्
हत्ती, घोडा, वराह, वाघ, लांडगा, गाय आणि ज्या कुठल्याही रूपांत हे दिसते, तिथे सगळीकडे हेच प्रकटलेलं आहे.
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
पाण्यात, जमिनीवर आणि आकाशात — दुसरीकडे नाही, हे नक्की — शरीर असणाऱ्यांचं स्थान होतं; असं आम्ही ऐकलं आहे.
कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम्
मुला, हे सगळं जे प्रकट म्हणतात ते दिवसागणिक नष्ट होतं; आणि जे अक्षय आहे, तेच सर्व जीवांचं खऱ्या अर्थानं स्वरूप आहे.
ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम्
म्हणून याला नाशवंत म्हणतात, कारण हे जग नित्य नाश पावतं; हे जग मोहानं बनलेलं असून, अप्रकटातून प्रकट झालेलं आहे असं सांगितलं जातं.
महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः
आणि जे महान अक्षय आहे, ते कायमचं, नाशापासून मुक्त असतं — हे मी तुला सांगितलं आहे, राजन — कारण त्यातून परत येणं नाही.
पञ्चविंशतिको ऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसंज्ञकः सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः
पंचविंशीत म्हणजे पंचविसावा तत्व, हे अमूर्त, शाश्वत, आणि तत्व म्हणून ओळखलं जातं; कारण ते सत्त्वावर आधारलेलं आहे, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला सत्त्व असं म्हणतात.
यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः
ते अमूर्तच प्रकट रूप निर्माण करतं आणि त्या रूपातच वास करतं; चोवीसवं तत्व प्रकट आहे आणि पंचविसवं अमूर्त आहे.
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान्
तोच सर्व रूपांच्या हृदयात वास करणारा, चेतन, नेहमी जागरूक, सर्व रूपांत असूनही अमूर्त स्वरूपाचा आहे.
सर्गप्रलयधर्मेण स सर्गप्रलयात्मकः गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञितः
सृष्टी आणि प्रलयाच्या नियमाने, ज्याचं स्वरूप सृष्टी आणि प्रलय असं आहे, तो नेहमी क्षेत्रात कार्यरत असतो, गुणरहित असूनही गुणांनी ओळखला जातो.
एवम् एष महात्मा च सर्गप्रलयकोटिशः विकुर्वाणः प्रकृतिमान् नाभिमन्येत बुद्धिमान्
अशा प्रकारे, हा महान आत्मा असंख्य सृष्टी आणि प्रलय घडवत असला, तरी तो प्रकृती असला तरी गुंतलेला नाही असं समजावं, ज्ञानी माणसा.
तमःसत्त्वरजोयुक्तस् तासु तास्व् इह योनिषु लीयते प्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
तो अज्ञान, सत्त्व आणि रज या गुणांनी युक्त होऊन, जागरूकतेमुळे आणि अज्ञ लोकांची सेवा केल्यामुळे, विविध योनींमध्ये विलीन होतो.
सहवासनिवासत्वाद् बालो ऽहम् इति मन्यते यो ऽहं न सो ऽहम् इत्य् उक्तो गुणान् एवानुवर्तते
वासनांबरोबर राहिल्यामुळे तो 'मी लहान आहे' असं समजतो; पण 'मी तो नाही' असं ज्याला कळतं, तो फक्त गुणांनुसार वागत राहतो.
तमसा तामसान् भावान् विविधान् प्रतिपद्यते रजसा राजसांश् चैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात्
अज्ञानामुळे तो अनेक तामसी अवस्थांना प्राप्त होतो; रजामुळे राजसी अवस्थांना आणि सत्त्वामुळे सत्त्वगुणी अवस्थांना पोहोचतो.
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु
ही जी तीन रूपं — पांढरं, लाल आणि काळं — ही सगळी रूपं निसर्गाचीच आहेत, हे जाण.
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः
तामसी लोक नरकात जातात, राजसी लोक मानवी जन्म घेतात, आणि सत्त्वगुणी लोक सुखी राहून देवांच्या लोकात जातात.
निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः
पूर्णपणे पाप केल्याने पशूयोनी मिळते; पुण्य आणि पाप दोन्ही असल्यास मानवी जन्म मिळतो; फक्त पुण्य असल्यास देवत्व प्राप्त होतं.
एवम् अव्यक्तविषयं मोक्षम् आहुर् मनीषिणः पञ्चविंशतिमो यो ऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते
अशा प्रकारे, ज्ञानी लोक मोक्षाला अप्रकटाशी संबंधित मानतात; हा पंचविसावा फक्त ज्ञानामुळेच प्रकटतो.
एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धम् अनुवर्तते देहाद् देहसहस्राणि तथा च न स भिद्यते
अशा प्रकारे, जागृती नसल्यामुळे तो अज्ञाचं अनुसरण करतो; शरीरातून हजारो शरीरांत जातो, तरीही तो विभागला जात नाही.
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्व् अपि उत्पद्यति तपोयोगाद् गुणैः सह गुणक्षयात्
हजारो पशूंच्या जन्मांमध्ये कधी कधी एखादा देवांच्या जन्माला येतो, तपश्चर्या आणि गुणांच्या योगामुळे; पण हे गुण कमी झाले की तो पुन्हा खाली पडतो.
मनुष्यत्वाद् दिवं याति देवो मानुष्यम् एति च मानुष्यान् निरयस्थानम् आलयं प्रतिपद्यते
मानवजन्मातून स्वर्ग मिळतो, आणि देव माणूस म्हणून जन्म घेतो; पण माणसातून नरकातही जावे लागते, आणि तिथेच तो राहतो.
कोषकारो यथात्मानं कीटः समभिरुन्धति सूत्रतन्तुगुणैर् नित्यं तथायम् अगुणो गुणैः
जसा रेशीमाचा किडा स्वतःभोवती धाग्यांनी कोश विणतो, तसाच हा निर्गुण आत्मा गुणांनी बांधला जातो.
द्वंद्वम् एति च निर्द्वंद्वस् तासु तास्व् इह योनिषु शीर्षरोगे ऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे
या विविध जन्मांमध्ये तो द्वंद्व आणि द्वंद्वाचा अभाव अनुभवतो—डोक्याचे आजार, डोळ्यांचे दुखणे, दातदुखी, गळ्याचा त्रास असे.
जलोदरे ऽतिसारे च गण्डमालाविचर्चिके श्वित्रकुष्ठे ऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोर् अपि
पोटात पाणी साचणे, अतिसार, गंडमाळ, त्वचेवर उठणारे फोड, पांढरे डाग, कुष्ठरोग, आगीत भाजणे, अंगावरील सुकलेले चट्टे आणि अपस्मार असेही.
यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिणाम् उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्य् एवात्माभिमन्यते
शरीरधारकांमध्ये जी इतर नैसर्गिक द्वंद्वे आणि विचित्र स्थिती निर्माण होतात, त्यांना आत्मा आपलेच समजतो.
अभिमानातिमानानां तथैव सुकृतान्य् अपि एकवासाश् चतुर्वासाः शायी नित्यम् अधस् तथा
अहंकार आणि गर्वामुळे, चांगली कर्मेदेखील करतो; एक वस्त्र किंवा चार वस्त्रे घालतो, नेहमी जमिनीवर झोपतो.
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस् तथा वीरम् आसनम् आकाशे तथा शयनम् एव च
कधी बेडकासारखा झोपतो, कधी वीरासनात बसतो, कधी आकाशात वीरासन घेतो, आणि तसाच झोपतो.