विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना
तो विविध रूपांचा, विश्वाचा आत्मा, एकाक्षर म्हणून ओळखला जातो; त्याच्यामुळे संपूर्ण त्रैलोक्य एकत्र धरलेले आहे.
तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना
त्याच्या असंख्य रूपांमुळे त्याला विश्वरूप असेही म्हणतात; तो स्वतःच स्वतःला बदलतो आणि निर्माण करतो.
प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम्
प्रधानाशी संयोग झाल्यावर एक विशाल नगरी निर्माण होते, ती म्हणजे तेजस्वी अहंकार, जो प्रजापतीने वंदनीय आहे.
अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् महान्तं चाप्य् अहंकारम् अविद्यासर्ग एव च
अव्यक्तापासून व्यक्त निर्माण होते; त्याला विद्यासृष्टी म्हणतात. महान अहंकार आणि अविद्यासृष्टी असेही सांगितले जाते.
अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः
चल आणि अचल, दोन्ही एकत्र निर्माण होतात; त्यांना विद्या आणि अविद्या असे शास्त्र व चिंतन करणाऱ्यांनी ओळखले आहे.
भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम्
अहंकारापासून भूतांची सृष्टी होते, हे तिसरे समज, राजन. अहंकारांमध्ये चौथे म्हणजे वैकृत सृष्टी असे समजावे.
वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च
वायू, तेज, आकाश, पाणी आणि पृथ्वी; तसेच शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हेही.
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत्
अशा प्रकारे, दहा विभाग एकाच वेळी निर्माण होतात, यात शंका नाही. हे पंचम, राजेंद्र, भौतिक सृष्टी आहे, जी वस्तू निर्माण करते.
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च
कान, त्वचा, डोळे, जिव्हा आणि नाक हे पाच; वाणी, हात, पाय, गुद आणि जननेंद्रिय हेही.
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव
ही सर्व ज्ञानेद्रे आणि कर्मेंद्रिये, तसेच मन, हे सर्व येथे एकत्र निर्माण झाले आहेत, हे जाण, राजन.
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः
ही चोवीस तत्त्वांची मांडणी सर्व रूपांत कार्य करते. हे जे जाणतात, ते तत्त्वदर्शी ब्राह्मण कधीही दुःखी होत नाहीत.
एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे
अशा प्रकारे हे त्रैलोक्य उत्तम निर्माण झाले आहे; हे नेहमी समजून घ्यावे, हे नरश्रेष्ठ, नरकाच्या समुद्रात.
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे
यक्ष, भूता, गंधर्व, किन्नर, महोरग, चारण, पिशाच, देव, ऋषी आणि निशाचर यांच्यासह.
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे
मुंगी, कीटक, माशा, कुजलेले किडे, उंदीर, कुत्रे, श्वपाक, पक्षी, चांडाळ आणि पुल्कस यांच्यासह.
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह या च मूर्तिश् च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम्
हत्ती, घोडा, वराह, वाघ, लांडगा, गाय आणि ज्या कुठल्याही रूपांत हे दिसते, तिथे सगळीकडे हेच प्रकटलेलं आहे.
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
पाण्यात, जमिनीवर आणि आकाशात — दुसरीकडे नाही, हे नक्की — शरीर असणाऱ्यांचं स्थान होतं; असं आम्ही ऐकलं आहे.
कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम्
मुला, हे सगळं जे प्रकट म्हणतात ते दिवसागणिक नष्ट होतं; आणि जे अक्षय आहे, तेच सर्व जीवांचं खऱ्या अर्थानं स्वरूप आहे.
ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम्
म्हणून याला नाशवंत म्हणतात, कारण हे जग नित्य नाश पावतं; हे जग मोहानं बनलेलं असून, अप्रकटातून प्रकट झालेलं आहे असं सांगितलं जातं.
महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः
आणि जे महान अक्षय आहे, ते कायमचं, नाशापासून मुक्त असतं — हे मी तुला सांगितलं आहे, राजन — कारण त्यातून परत येणं नाही.
पञ्चविंशतिको ऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसंज्ञकः सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः
पंचविंशीत म्हणजे पंचविसावा तत्व, हे अमूर्त, शाश्वत, आणि तत्व म्हणून ओळखलं जातं; कारण ते सत्त्वावर आधारलेलं आहे, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला सत्त्व असं म्हणतात.
यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः
ते अमूर्तच प्रकट रूप निर्माण करतं आणि त्या रूपातच वास करतं; चोवीसवं तत्व प्रकट आहे आणि पंचविसवं अमूर्त आहे.
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान्
तोच सर्व रूपांच्या हृदयात वास करणारा, चेतन, नेहमी जागरूक, सर्व रूपांत असूनही अमूर्त स्वरूपाचा आहे.
सर्गप्रलयधर्मेण स सर्गप्रलयात्मकः गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञितः
सृष्टी आणि प्रलयाच्या नियमाने, ज्याचं स्वरूप सृष्टी आणि प्रलय असं आहे, तो नेहमी क्षेत्रात कार्यरत असतो, गुणरहित असूनही गुणांनी ओळखला जातो.
एवम् एष महात्मा च सर्गप्रलयकोटिशः विकुर्वाणः प्रकृतिमान् नाभिमन्येत बुद्धिमान्
अशा प्रकारे, हा महान आत्मा असंख्य सृष्टी आणि प्रलय घडवत असला, तरी तो प्रकृती असला तरी गुंतलेला नाही असं समजावं, ज्ञानी माणसा.
तमःसत्त्वरजोयुक्तस् तासु तास्व् इह योनिषु लीयते प्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
तो अज्ञान, सत्त्व आणि रज या गुणांनी युक्त होऊन, जागरूकतेमुळे आणि अज्ञ लोकांची सेवा केल्यामुळे, विविध योनींमध्ये विलीन होतो.
सहवासनिवासत्वाद् बालो ऽहम् इति मन्यते यो ऽहं न सो ऽहम् इत्य् उक्तो गुणान् एवानुवर्तते
वासनांबरोबर राहिल्यामुळे तो 'मी लहान आहे' असं समजतो; पण 'मी तो नाही' असं ज्याला कळतं, तो फक्त गुणांनुसार वागत राहतो.
तमसा तामसान् भावान् विविधान् प्रतिपद्यते रजसा राजसांश् चैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात्
अज्ञानामुळे तो अनेक तामसी अवस्थांना प्राप्त होतो; रजामुळे राजसी अवस्थांना आणि सत्त्वामुळे सत्त्वगुणी अवस्थांना पोहोचतो.
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु
ही जी तीन रूपं — पांढरं, लाल आणि काळं — ही सगळी रूपं निसर्गाचीच आहेत, हे जाण.
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः
तामसी लोक नरकात जातात, राजसी लोक मानवी जन्म घेतात, आणि सत्त्वगुणी लोक सुखी राहून देवांच्या लोकात जातात.
निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः
पूर्णपणे पाप केल्याने पशूयोनी मिळते; पुण्य आणि पाप दोन्ही असल्यास मानवी जन्म मिळतो; फक्त पुण्य असल्यास देवत्व प्राप्त होतं.