तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
त्यांना अधःपात किंवा नीच योनीत जन्म घेणे कधीच घडत नाही, ना पापी लोकांच्या संगतीत राहावे लागते. आणि हे ज्ञान ज्यांना नाही, असे द्विज, अगदी श्रेष्ठ असले तरी, ऋषी मानले जात नाहीत.
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
सांख्य हे विशाल, श्रेष्ठ, प्राचीन, अथांग, निर्मळ आणि उदात्त सौंदर्याने भरलेले आहे. हे संपूर्ण, अपरिमित सांख्य महान आत्म्यांनी, नारायणामध्ये दृढपणे धारण केले आहे.
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
हे सर्वोच्च तत्त्व मी सांगितले आहे—या सर्व प्राचीन विश्वाचा उगम नारायणामधूनच झाला आहे. सृष्टीच्या वेळी तो निर्माण करतो आणि संहाराच्या वेळी पुन्हा सर्व काही आपल्यात घेतो.
किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः
जेथून पुन्हा परत येणे होत नाही, त्याला अक्षर असे म्हणतात; आणि जिथून पुन्हा परत येणे होते, त्याला क्षर असे म्हणतात.
अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव
हे महर्षे, आम्हाला क्षर आणि अक्षर यातील फरक समजावून सांगावा, जेणेकरून आम्ही ते खरेखुरे समजू शकू.
त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः
तुम्ही ज्ञान जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ आहात, वेदांचे पारंगत, महान भाग्यवान ऋषी आणि उदात्त यती तुमच्याला श्रेष्ठ मानतात.
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो ऽमृतम् उत्तमम्
म्हणून, हे महाबुद्धिमान, आम्हाला हे सर्व तुमच्याकडून ऐकायचे आहे. हे श्रेष्ठ अमृत ऐकताना आम्हाला कधीच समाधान मिळत नाही.
अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च
मी तुम्हाला येथे एक प्राचीन कथा सांगतो—वसिष्ठ आणि कराळ जनक यांचा संवाद.
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्
सूर्यासारखा तेजस्वी आणि ऋषींपैकी श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठांना, जनक राजाने एकदा सर्वोच्च कल्याण देणारे ज्ञान विचारले.
परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
मित्र आणि वरुण यांचा पुत्र, जो परमार्थज्ञान आणि आत्ममार्गात निपुण होता, त्याला नमस्कार करून, कराळ जनक राजाने त्याला विचारणा केली.
स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा
पूर्वी, कराळ जनक राजाने दोन्ही हात जोडून, सहज, पुण्यशील, मधुर आणि सौम्य शब्दांत त्या श्रेष्ठ ऋषींना प्रश्न विचारले.
भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः
भगवंत, मला ते सर्वोच्च, सनातन ब्रह्म ऐकायचे आहे, ज्यात ज्ञानी पुन्हा कधीच परत येत नाहीत.
यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम्
हे जग ज्या ठिकाणी नष्ट होते, त्याला क्षर म्हणतात; आणि जे शिव, कल्याणकारी व दुःखरहित आहे, त्याला अक्षर म्हणतात.
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ
हे पृथ्वीचे रक्षण करणाऱ्या राजन, हे जग कसे नष्ट होते आणि किती काळ टिकते, ते ऐका.
युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते
एक युग बारा हजार वर्षांचे असते, चार युगांचा एक कल्प असतो; दहा कल्पांची शंभर आवर्तने म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस मानतात.
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम्
राजन, त्याची रात्रही तितकीच असते. त्या रात्रीच्या शेवटी तो जागा होतो आणि अनंत कर्मे करीत, महान, आद्य सृष्टी निर्माण करतो.
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम
हे नृपश्रेष्ठ, मी तुला सांगतो—स्वतः प्रकट आणि अप्रकट असा, सर्व विश्वाचा आत्मा असलेला, स्वयंभू शंभू याची मूळ उत्पत्ती मी तुला सांगणार आहे.
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
अणिमादि सिद्धी, ईशान, नाश न होणारे तेज, ज्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, ज्याचे डोळे, तोंड, शिर सर्वत्र आहेत, असे तो आहे.
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः
ज्याचे कान सर्वत्र आहेत, जो सर्वत्र व्यापून राहतो, तोच भगवंत हिरण्यगर्भ आहे; त्याला बुद्धी आणि स्मृती असेही म्हणतात.
महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः
योगामध्ये त्याला महान म्हणतात, दुसरीकडे विरिंची असेही म्हणतात, आणि सांख्यशास्त्रात त्याचे अनेक नावे आहेत, कारण तो अनेक रूपांचा आहे.
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना
तो विविध रूपांचा, विश्वाचा आत्मा, एकाक्षर म्हणून ओळखला जातो; त्याच्यामुळे संपूर्ण त्रैलोक्य एकत्र धरलेले आहे.
तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना
त्याच्या असंख्य रूपांमुळे त्याला विश्वरूप असेही म्हणतात; तो स्वतःच स्वतःला बदलतो आणि निर्माण करतो.
प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम्
प्रधानाशी संयोग झाल्यावर एक विशाल नगरी निर्माण होते, ती म्हणजे तेजस्वी अहंकार, जो प्रजापतीने वंदनीय आहे.
अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् महान्तं चाप्य् अहंकारम् अविद्यासर्ग एव च
अव्यक्तापासून व्यक्त निर्माण होते; त्याला विद्यासृष्टी म्हणतात. महान अहंकार आणि अविद्यासृष्टी असेही सांगितले जाते.
अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः
चल आणि अचल, दोन्ही एकत्र निर्माण होतात; त्यांना विद्या आणि अविद्या असे शास्त्र व चिंतन करणाऱ्यांनी ओळखले आहे.
भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम्
अहंकारापासून भूतांची सृष्टी होते, हे तिसरे समज, राजन. अहंकारांमध्ये चौथे म्हणजे वैकृत सृष्टी असे समजावे.
वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च
वायू, तेज, आकाश, पाणी आणि पृथ्वी; तसेच शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हेही.
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत्
अशा प्रकारे, दहा विभाग एकाच वेळी निर्माण होतात, यात शंका नाही. हे पंचम, राजेंद्र, भौतिक सृष्टी आहे, जी वस्तू निर्माण करते.
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च
कान, त्वचा, डोळे, जिव्हा आणि नाक हे पाच; वाणी, हात, पाय, गुद आणि जननेंद्रिय हेही.
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव
ही सर्व ज्ञानेद्रे आणि कर्मेंद्रिये, तसेच मन, हे सर्व येथे एकत्र निर्माण झाले आहेत, हे जाण, राजन.