यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः
ज्यापासून सर्व सृष्टी, प्रलय आणि बदल सुरू होतात, असे महर्षी आणि शास्त्रकार सांगतात.
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम्
सर्व ब्राह्मण, वेद आणि सामवेद जाणणारे लोक, हे ब्रह्म म्हणजेच सर्वोच्च, अनंत आणि परम अच्युत देव आहे, असे सांगतात.
प्रार्थयन्तश् च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः सम्यग् उक्तास् तथा योगाः सांख्याश् चामितदर्शनाः
त्याची इच्छा करणारे ब्राह्मण, गुणांची समज असलेले, तसेच योग आणि सांख्याचे अमर्याद दृष्टी असणारे लोक, योग्य बोलतात.
अमूर्तिस् तस्य विप्रेन्द्राः सांख्यं मूर्तिर् इति श्रुतिः अभिज्ञानानि तस्याहुर् महान्ति मुनिसत्तमाः
त्याचे रूप मूर्तिरहित आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो; सांख्य हेच त्याचे रूप आहे, असे श्रुती सांगते. त्याची ओळख महान आहे, असे श्रेष्ठ ऋषी म्हणतात.
द्विविधानि हि भूतानि पृथिव्यां द्विजसत्तमाः अगम्यगम्यसंज्ञानि गम्यं तत्र विशिष्यते
पृथ्वीवर दोन प्रकारची जीव आहेत, हे श्रेष्ठ द्विजांनो—एक 'जाणता येणारे' आणि दुसरे 'न जाणता येणारे'; त्यात 'जाणता येणारे' श्रेष्ठ मानले जातात.
ज्ञानं महद् वै महतश् च विप्रा वेदेषु सांख्येषु तथैव योगे यच् चापि दृष्टं विधिवत् पुराणे सांख्यागतं तन् निखिलं मुनीन्द्राः
वेद, सांख्य, योग आणि पुराणांमध्ये जे महत्त्वाचे ज्ञान सांगितले आहे, ते सर्व सांख्यातच आहे, हे श्रेष्ठ ऋषीहो.
यच् चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं यथार्थशास्त्रेषु विशिष्टदृष्टम् ज्ञानं च लोके यद् इहास्ति किंचित् सांख्यागतं तच् च महामुनीन्द्राः
महाकाव्ये, आचारशास्त्रे आणि या जगात जे काही ज्ञान आहे, ते सर्व सांख्यातच आहे, हे महान ऋषीहो.
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
सर्व श्रेष्ठ ज्ञान, बल, मोक्ष आणि सांख्यात सांगितलेली सूक्ष्म तपश्चर्या, हे सर्व योग्य प्रकारे सांगितले आहे, हे ब्राह्मणांनो.
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
सांख्य मार्गावर चालणारे नेहमीच त्याच्या हिताचाच विचार करतात आणि सहजपणे ते पाळतात. त्यामुळे आपला हेतू साध्य करून, ते पुन्हा ब्राह्मणांच्या लोकांत जन्म घेतात.
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
शरीर सोडल्यावर योगी आणि सांख्य लोक मुक्तीत प्रवेश करतात, अगदी देवताही तसेच करतात. म्हणून, हे द्विजांनो, येथे श्रेष्ठ आणि सत्पुरुषांनी मान्य केलेल्या सांख्य मार्गात ते विशेष प्रेमाने रममाण असतात.
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
त्यांना अधःपात किंवा नीच योनीत जन्म घेणे कधीच घडत नाही, ना पापी लोकांच्या संगतीत राहावे लागते. आणि हे ज्ञान ज्यांना नाही, असे द्विज, अगदी श्रेष्ठ असले तरी, ऋषी मानले जात नाहीत.
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
सांख्य हे विशाल, श्रेष्ठ, प्राचीन, अथांग, निर्मळ आणि उदात्त सौंदर्याने भरलेले आहे. हे संपूर्ण, अपरिमित सांख्य महान आत्म्यांनी, नारायणामध्ये दृढपणे धारण केले आहे.
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
हे सर्वोच्च तत्त्व मी सांगितले आहे—या सर्व प्राचीन विश्वाचा उगम नारायणामधूनच झाला आहे. सृष्टीच्या वेळी तो निर्माण करतो आणि संहाराच्या वेळी पुन्हा सर्व काही आपल्यात घेतो.
किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः
जेथून पुन्हा परत येणे होत नाही, त्याला अक्षर असे म्हणतात; आणि जिथून पुन्हा परत येणे होते, त्याला क्षर असे म्हणतात.
अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव
हे महर्षे, आम्हाला क्षर आणि अक्षर यातील फरक समजावून सांगावा, जेणेकरून आम्ही ते खरेखुरे समजू शकू.
त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः
तुम्ही ज्ञान जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ आहात, वेदांचे पारंगत, महान भाग्यवान ऋषी आणि उदात्त यती तुमच्याला श्रेष्ठ मानतात.
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो ऽमृतम् उत्तमम्
म्हणून, हे महाबुद्धिमान, आम्हाला हे सर्व तुमच्याकडून ऐकायचे आहे. हे श्रेष्ठ अमृत ऐकताना आम्हाला कधीच समाधान मिळत नाही.
अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च
मी तुम्हाला येथे एक प्राचीन कथा सांगतो—वसिष्ठ आणि कराळ जनक यांचा संवाद.
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्
सूर्यासारखा तेजस्वी आणि ऋषींपैकी श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठांना, जनक राजाने एकदा सर्वोच्च कल्याण देणारे ज्ञान विचारले.
परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
मित्र आणि वरुण यांचा पुत्र, जो परमार्थज्ञान आणि आत्ममार्गात निपुण होता, त्याला नमस्कार करून, कराळ जनक राजाने त्याला विचारणा केली.
स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा
पूर्वी, कराळ जनक राजाने दोन्ही हात जोडून, सहज, पुण्यशील, मधुर आणि सौम्य शब्दांत त्या श्रेष्ठ ऋषींना प्रश्न विचारले.
भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः
भगवंत, मला ते सर्वोच्च, सनातन ब्रह्म ऐकायचे आहे, ज्यात ज्ञानी पुन्हा कधीच परत येत नाहीत.
यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम्
हे जग ज्या ठिकाणी नष्ट होते, त्याला क्षर म्हणतात; आणि जे शिव, कल्याणकारी व दुःखरहित आहे, त्याला अक्षर म्हणतात.
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ
हे पृथ्वीचे रक्षण करणाऱ्या राजन, हे जग कसे नष्ट होते आणि किती काळ टिकते, ते ऐका.
युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते
एक युग बारा हजार वर्षांचे असते, चार युगांचा एक कल्प असतो; दहा कल्पांची शंभर आवर्तने म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस मानतात.
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम्
राजन, त्याची रात्रही तितकीच असते. त्या रात्रीच्या शेवटी तो जागा होतो आणि अनंत कर्मे करीत, महान, आद्य सृष्टी निर्माण करतो.
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम
हे नृपश्रेष्ठ, मी तुला सांगतो—स्वतः प्रकट आणि अप्रकट असा, सर्व विश्वाचा आत्मा असलेला, स्वयंभू शंभू याची मूळ उत्पत्ती मी तुला सांगणार आहे.
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
अणिमादि सिद्धी, ईशान, नाश न होणारे तेज, ज्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, ज्याचे डोळे, तोंड, शिर सर्वत्र आहेत, असे तो आहे.
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः
ज्याचे कान सर्वत्र आहेत, जो सर्वत्र व्यापून राहतो, तोच भगवंत हिरण्यगर्भ आहे; त्याला बुद्धी आणि स्मृती असेही म्हणतात.
महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः
योगामध्ये त्याला महान म्हणतात, दुसरीकडे विरिंची असेही म्हणतात, आणि सांख्यशास्त्रात त्याचे अनेक नावे आहेत, कारण तो अनेक रूपांचा आहे.